Krytykować a dyskredytować
Krytyka osób i organów publicznych
W przedmiocie swobody wypowiedzi, ocen i dozwolonej krytyki Sąd Najwyższy podziela stanowisko wyznaczające granice krytyki, zakreślone m.in. wyrokiem z dnia 19 września 1968 r., II CR 291/68, w myśl którego jest ona działaniem społecznie pożytecznym i pożądanym, jeżeli podjęta została w interesie społecznym, a jej celem nie jest dokuczanie innej osobie oraz ma cechy rzetelności i rzeczowości.
Zasady współżycia społecznego nakazują zachowanie szacunku dla każdego człowieka i liczenie się z jego poczuciem własnej godności, osobistej wartości i pozycji społecznej, zatem krytyka postępowania, zapatrywań czy działalności innych osób nie powinna przekraczać granic potrzebnych do osiągnięcia jej społecznego celu.
Bez wątpienia opinie, jako wypowiedzi wartościujące, stanowią wyraz subiektywnego punktu widzenia ich autora i mieszczą w granicach dopuszczalnej krytyki, nawet jeżeli jest ona niesprawiedliwa (por. m.in. wyroki SN z dnia 8 lipca 2011 r., IV CSK 665/10, z dnia 6 marca 2012 r., V CSK 109/11, z dnia 18 stycznia 2013 r., I CSK 270/12).
Przekroczenie granic wolności wypowiedzi poprzez niestosowną formę, stawianie zarzutów nieprawdziwych i nierzetelnych, celowe takie sformułowanie jej treści, że nie jest możliwe postawienie granicy między elementami faktycznymi i ocennymi, wreszcie działanie w zamiarze deprecjacji społecznej osoby, do której odnoszą się komentowane fakty, i ukierunkowanie wypowiedzi na podważanie jej dobrego imienia nie korzysta z ochrony prawnej (por. m.in. wyroki SN z dnia 8 lutego 2008 r., I CSK 334/07, z dnia 14 grudnia 2012 r., I CSK 249/12, z dnia 21 marca 2013 r., II CSK 322/12).
Wyrok SN z dnia 22 stycznia 2014 r., III CSK 123/13
Standard: 49431 (pełna treść orzeczenia)
Zasadnicze znaczenie w sprawie ma ustalenie desygnatów pojęć "dyskredytować" oraz "krytykować" oraz ich wzajemnej relacji. Zgodnie z definicją słownikową, "dyskredytować" to inaczej "podważać zaufanie, pomniejszać autorytet, wartość; kompromitować" (Mały słownik języka polskiego, Warszawa 1995, s. 168), a "krytykować" to "wytykać błędy i braki, oceniać ujemnie, ganić" (tamże, s. 362). Zakresy znaczeniowe powołanych terminów krzyżują się zatem, ale nie pokrywają.
"Krytyka" w ścisłym znaczeniu tego słowa zakłada zawsze element analizy i oceny prawidłowości zachowania podmiotu krytykowanego, co z kolei umożliwia późniejszą, obiektywną ocenę jej prawdziwości i prawidłowości. Krytyka nie musi ponadto - przynajmniej z pojęciowego punktu widzenia - angażować uwagi osób trzecich, ale może ograniczać się do wymiany poglądów pomiędzy krytykującym a krytykowanym. Tymczasem istota "dyskredytacji" - przynajmniej w kontekście znaczeniowym wskazywanym w języku powszechnym - wiąże się ze skutkiem w postaci podważenia autorytetu, spowodowania ujemnej oceny postawy lub działalności określonej osoby w oczach innych. Wskazany negatywny skutek może być związany z obiektywną - uzasadnioną albo nieuzasadnioną, ale w każdym razie weryfikowalną - oceną czyjegoś działania, albo ze sposobem traktowania danej osoby (np. lekceważącym lub pogardliwym lub wyrażania opinii o niej. Dyskredytacja może mieć więc także charakter kontekstowy, a co za tym idzie - znacznie trudniej "uchwytny" niż krytyka. Istotnym, chociaż nie najważniejszym, elementem tego pojęcia jest wreszcie zamiar osoby formułującej określone wypowiedzi. Jednak ujęcie tego elementu, zarówno w kategoriach subiektywistyczno-psychologicznych, jak i na podstawie przewidywalnego rachunku społecznych skutków wypowiedzi, może sprawiać w praktyce poważne trudności. Ujmując rzecz w pewnym uproszczeniu, dyskredytacją byłaby "krytyka dla samej krytyki" albo też reakcja nieadekwatna do wytkniętego błędu oraz zamierzonych, pozytywnych skutków społecznych (zob. także np. rozróżnienie na "zwykłą krytykę" i oskarżenia, które "podważają publiczne zaufanie do urzędnika" w uzasadnieniu orzeczenia Wielkiej Izby ETPC w sprawie Pedersen i Baadsgaard przeciwko Danii z 17 grudnia 2004 r.).
Wyrok TK z dnia 23 kwietnia 2008 r., SK 16/07, OTK-A 2008/3/45, M.P.2008/38/342
Standard: 1576 (pełna treść orzeczenia)
Standard: 27552