Prawo do sądu ustanowionego ustawą

Prawo do sądu (art. 45 konstytucji) Właściwość sądów powszechnych (art. 177 konstytucji)

Wyświetl tylko:

Europejski Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu w wyroku w sprawie Reczkowicz przeciwko Polsce z dnia 22 lipca 2021 r. (nr skargi 43447/19) zwrócił uwagę na zależność gwarancji dla jednostki wynikających z „prawa do sądu ustanowionego ustawą” w aspekcie sposobu i mechanizmów powoływania sędziego.

W wyroku tym podniesiono, że nie można osoby powołanej na urząd sędziego na mocy decyzji takiego organu, jakim jest Krajowa Rada Sądownictwa, w składzie ukształtowanym nowelą z 2017 r. (w efekcie czego organ ten nie jest niezależny od władzy wykonawczej i ustawodawczej) uznać za sędziego zasiadającego w składzie niezależnego i bezstronnego sądu ustanowionego ustawą w rozumieniu art. 6 ust. 1 EKPC (§ 284 wyroku). Trybunał powołał się przy tym w całości na argumentację przedstawioną wcześniejszej w wyroku w sprawie Guðmundur Andri Ástráðsson przeciwko Islandii z dnia 1 grudnia 2020 r. (nr skargi 26374/18, § 218).

Trybunał powtórzył, że celem wymogu, aby „sąd” był „ustanowiony ustawą” było zapewnienie, „aby organizacja sądownictwa w społeczeństwie demokratycznym nie zależała od uznania władzy wykonawczej, ale aby była regulowana ustawą pochodzącą od Parlamentu”.

Trybunał stwierdził, iż nieodłącznym elementem samego pojęcia „sądu” jest to, aby składał się on z sędziów wybranych na podstawie zasług - tj. sędziów, którzy spełniali wymogi kompetencji technicznych i integralności moralnej. Trybunał zauważył, iż im wyżej w hierarchii sądowniczej znajdował się dany sąd, tym bardziej wymagające powinny być kryteria wyboru (§ 214).

W odniesieniu do terminu „ustanowiony” Trybunał odniósł się do celu tego wymogu, którym była ochrona sądownictwa przed bezprawnym wpływem zewnętrznym, w szczególności ze strony władzy wykonawczej, ale także ustawodawczej lub wewnątrz samego sądownictwa. W związku z tym Trybunał stwierdził, że proces powoływania sędziów stanowi nieodłączny element pojęcia „ustanowiony ustawą” i wymaga ścisłej kontroli. Naruszenie prawa regulującego proces powoływania sędziów może spowodować, że udział danego sędziego w rozpatrywaniu sprawy będzie „nieprawidłowy”.

W odniesieniu do wyrażenia „na mocy ustawy” Trybunał wyjaśnił, że trzeci składnik oznacza również „sąd ustanowiony zgodnie z prawem". Zdaniem Trybunału, prawo do rzetelnego procesu na podstawie art. 6 ust. 1 Konwencji musi być interpretowane w świetle Preambuły do Konwencji, która w swojej istotnej części deklaruje, że rządy prawa stanowią część wspólnego dziedzictwa Umawiających się Państw. Prawo do „sądu ustanowionego ustawą” jest odzwierciedleniem tej właśnie zasady rządów prawa i jako takie odgrywa ważną rolę w utrzymaniu podziału władzy oraz niezależności i legitymacji sądownictwa, co jest wymagane w społeczeństwie demokratycznym (§ 237).

Trybunał przyjął, że chociaż prawo do „sądu ustanowionego ustawą” jest samodzielnym prawem na mocy art. 6 ust. 1 Konwencji, istnieje bardzo ścisła współzależność między tym prawem a gwarancjami „niezawisłości” i „bezstronności”. Chociaż wszystkie trzy elementy służą określonym celom jako odrębne gwarancje rzetelnego procesu sądowego, Trybunał dostrzegł wspólny łącznik obejmujący wymogi instytucjonalne art. 6 ust. 1, polegający na tym, że przyświeca im cel utrzymania podstawowych zasad rządów prawa i podziału władzy (§ 232 -233).

Postanowienie SN z dnia 28 października 2021 r., III KK 237/21

Standard: 53939 (pełna treść orzeczenia)

Sąd NajwyższyPrawo konstytucyjne

W wyroku Richert p. Polsce ETPCz przypomniał, że wyrażenie „sąd ustanowiony ustawą” użyte w art. 6 ust. 1 Konwencji odzwierciedla zasadę praworządności, stanowiącą nieodłączny element systemu ochrony ustanowionego Konwencją i jej Protokołami. „Ustawa” w rozumieniu art. 6 ust. 1 Konwencji oznacza w szczególności akty prawne regulujące ustanawianie i kompetencje organów wymiaru sprawiedliwości. Jeżeli zatem sąd nie posiada kompetencji do sądzenia oskarżonego zgodnie z przepisami mającymi zastosowanie w myśl prawa krajowego, nie jest „sądem ustanowionym ustawą” w rozumieniu art. 6 ust. 1 Konwencji, przy czym wyrażenie „ustanowiony ustawą” obejmuje nie tylko podstawę prawną istnienia „sądu” jako takiego, ale także składu orzekającego w poszczególnych sprawach (wyrok ETPCz w sprawie Richert p. Polsce, z dnia 25 października 2011 r., skarga nr 54809/07, pkt 41-43). Stosując ten standard, ETPCz orzekł naruszenie art. 6 ust. 1 Konwencji w tej sprawie w powodu nieprawidłowości delegowania sędziego do orzekania w sądzie wyższej instancji, co skutkowało wznowieniem prawomocnie zakończonego postępowania karnego (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 września 2013 r., III KO 58/13).

Wyrok SN z dnia 21 lipca 2021 r., II KK 208/20

Standard: 53911 (pełna treść orzeczenia)

Sąd NajwyższyPrawo konstytucyjne

Zgodnie z art. 6 § 1 Konwencji, sąd zawsze musi być „ustanowiony ustawą”. Wyrażenie to jest odbiciem zasady praworządności, która jest nieodłączna w systemie ochronnym ustanowionym Konwencją i jej Protokołami (zob., na przykład, Jorgic przeciwko Niemcom, nr 74613/01, § 64, ETPCz 2007‑III).

„Ustawa” w rozumieniu art. 6 § 1 obejmuje w szczególności przepisy dotyczące powoływania i właściwości organów sądowych (zob.,inter alia, Lavents przeciwko Łotwie, nr 58442/00, § 114, 28 listopada 2002 r.).

Sformułowanie „ustanowiony ustawą” obejmuje nie tylko podstawy prawne istnienia samego „sądu”, ale również składu orzekającego w każdej sprawie (zob. Buscarini przeciwko San Marino (dec.), nr 31657/96, 4 maja 2000 r.; Richert przeciwko Polsce, nr 54809/07, § 43, 25 października 2011 r. i Ezgeta przeciwko Chorwacji nr 40562/12, § 38, 7 września 2017 r.).

Celem sformułowania „ustanowiony ustawą” w art. 6 Konwencji jest zapewnienie tego, żeby organizacja sądownictwa w społeczeństwie demokratycznym nie zależała od uznania władzy wykonawczej, ale była stanowiona przez prawo uchwalane przez Parlament. W krajach ze skodyfikowanym systemem prawnym organizacja systemu sądownictwa nie może być pozostawiona dyskrecjonalnemu uznaniu władz sądowych, co jednak nie oznacza, że sądy nie posiadają pewnej swobody w zakresie interpretacji odpowiednich przepisów krajowych (zob. Coëme i Inni przeciwko Belgii, nr 32492/96 i 4 inni, § 98, ETPCz 2000‑VII i Gurov przeciwko Mołdawii, nr 36455/02, § 34, 11 lipca 2006 r.).

Wyrok ETPCz z dnia 12 kwietnia 2018 r., Skargi nr 36661/07 i 38433/07

Standard: 20135

Nota źródłowaEuropejski Trybunał Praw CzłowiekaPrawa człowieka

Trybunał przypomina, że wyrażenie „sąd ustanowiony ustawą” odzwierciedla zasadę praworządności, stanowiącą nieodłączny element systemu ochrony ustanowionego Konwencją i jej Protokołami. „Ustawa”, w rozumieniu Artykułu  6 ust. 1 Konwencji, oznacza w szczególności ustawodawstwo regulujące ustanawianie i kompetencje organów wymiaru sprawiedliwości (zob., między innymi, Lavents przeciwko Łotwie, nr 58442/00, 28 listopada 2002r.). Jeżeli zatem sąd nie posiada kompetencji do sądzenia oskarżonego zgodnie z przepisami mającymi zastosowanie zgodnie z prawem krajowym, nie jest sądem „ustanowionym ustawą” w rozumieniu Artykułu  6 ust. 1 Konwencji (por. Coëme i inni przeciwko Belgii, nr 32492/96, 32547/96, 32548/96, 33209/96 i 33210/96, ETPCz 2000-VII).

Termin „ustanowiony ustawą” wskazany w Artykule 6 Konwencji ma na celu zapewnienie, iż organizacja wymiaru sprawiedliwości w demokratycznym społeczeństwie nie jest uzależniona od uznania organów wykonawczych, lecz podlega przepisom prawa stanowionego przez parlament (zob. Coëme i inni, cyt, oraz Gurov przeciwko Mołdawii, nr 36455/02, 11 lipca 2006 r.).

Wyrażenie „ustanowiony ustawą” obejmuje nie tylko podstawę prawną istnienia „sądu” jako takiego, ale także składu orzekającego w poszczególnych sprawach (zob. Buscarini przeciwko San Marino (dec.), nr 31657/96, 4 maja 2000 r., oraz Posokhov przeciwko Rosji, nr 63486/00, ETPCz 2003‑IV). Sąd ustanowiony ustawą musi spełnić szereg warunków, takich jak niezawisłość jego członków i czas trwania ich kadencji, bezstronność oraz istnienie zabezpieczeń proceduralnych (zob. Coëme i inni).

Richert przeciwko Polsce (Skarga nr 54809/07)

Standard: 4527

Nota źródłowaEuropejski Trybunał Praw CzłowiekaPrawa człowieka

Serwis wykorzystuje pliki cookies. Korzystając z serwisu akceptujesz politykę prywatności i cookies.