Wyrok z dnia 1998-09-03 sygn. I CKN 818/97
Numer BOS: 888268
Data orzeczenia: 1998-09-03
Rodzaj organu orzekającego: Sąd Najwyższy
Najważniejsze fragmenty orzeczenia w Standardach:
- Wizerunek jako dobro prawne objęte ochroną na gruncie art. 24 k.c. i art. 81 ustawy o Prawie autorskim
- Udostępnienie twórcy oryginału utworu przez jego nabywcę (art. 52 ust. 3 Pr. Aut.)
- Autorskie prawa osobiste; autorskie dobra osobiste
Sygn. akt I CKN 818/97
Wyrok z dnia 3 września 1998 r.
Przewidziana w art. 23 i 24 k.c. ochrona obejmuje również autorskie dobra osobiste. Dopuszczalne jest stosowanie w drodze analogii art. 52 ust. 3 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz. U. Nr 24, poz. 83) w odniesieniu do egzemplarza nie mającego cech oryginału.
Przewodniczący: sędzia SN J. Gudowski.
Sędziowie SN: S. Dąbrowski, K. Zawada (sprawozdawca).
Sąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 3 września 1998 r. na rozprawie sprawy z powództwa Juliusza S. przeciwko redaktorowi naczelnemu gazety "S.E." i "M.E." - Spółce z o.o. z siedzibą w W. o ochronę dóbr osobistych, na skutek kasacji powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 3 czerwca 1997 r. sygn. akt (...)
oddalił kasację.
Uzasadnienie:
Juliusz S. w pozwie skierowanym przeciwko "M.E." - Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością i redaktorowi naczelnemu "S.E." zażądał nakazania pozwanym zwrotu 14 negatywów zdjęć przedstawiających powoda w otoczeniu rzeźb jego autorstwa i przeproszenia go za naruszenie jego godności w wyniku nieudzielenia mu odpowiedzi na pismo skierowane dnia 23 sierpnia 1995 r. do redakcji "S.E." oraz zasądzenia od pozwanych odszkodowania w wysokości 20000 zł za wyrządzone mu straty moralne. Okoliczności, na tle których doszło do wytoczenia powództwa, są niesporne. Przybyły do domu powoda z dziennikarką "S.E.", przygotowującą o nim z jego inicjatywy reportaż, fotograf redakcyjny wykonał 14 zdjęć przedstawiających powoda w otoczeniu rzeźb jego dłuta. Dziennikarka nie zapewniła powoda, artysty rzeźbiarza - amatora, że artykuł o nim, ilustrowany wykonanymi zdjęciami, zostanie opublikowany. Powód nie otrzymał także przyrzeczenia, że wykonane zdjęcia zostaną mu wydane. Gdy dowiedział się, że do publikacji artykułu nie dojdzie, a wykonane zdjęcia - własność spółki "M.E." - mają pozostać w archiwum redakcji, pismem z dnia 23 sierpnia 1995 r. zażądał wydania negatywów zdjęć w terminie 14 dni. W terminie tym nie otrzymał jednak ani negatywów, ani w ogóle odpowiedzi.
Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny w Warszawie oddalił apelację powoda od wyroku Sądu Wojewódzkiego z dnia 7 listopada 1996 r., oddalającego jego powództwo. W apelacji zarzucono wyrokowi Sądu Wojewódzkiego, oprócz naruszenia art. 24 i 448 k.c., nieuwzględnienie przy rozpoznawaniu sprawy przepisów prawa prasowego oraz prawa autorskiego. W ocenie Sądu Apelacyjnego nie zostało w szczególności wykazane, że pozostawienie negatywów zdjęć w archiwum redakcji zagraża dobrom osobistym powoda, wobec czego nie ma podstaw do zastosowania art. 24 k.c. Nie mogą mieć zastosowania także przepisy ustawy z dnia 26 stycznia 1984 r. - Prawo prasowe (Dz. U. Nr 5, poz. 24 ze zm.). Artykuł 37 i nast. Prawa prasowego przewidują odpowiedzialność za opublikowanie lub ujawnienie przed opublikowaniem materiału prasowego, to zaś w sprawie nie nastąpiło. Podobnie rzecz się ma, gdy chodzi o przepisy ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz. U. Nr 24, poz. 83) - nie doszło mianowicie do naruszenia prawa powoda do wizerunku (art. 81 ust. 1 wymienionej ustawy).
Podstawę skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego stanowi zarzut uchybienia art. 24 k.c. w zw. z art. 12 Prawa prasowego oraz art. 1, 59, 78 i 81 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. W uzasadnieniu skarżący podkreślił, że przedmiotem ochrony w sprawie są wizerunek powoda i jego autorskie dobra osobiste. Nie wymienił natomiast w tym kontekście już godności powoda.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
1. Zgodnie z dominującym poglądem, przewidziana w art. 23 i 24 k.c. ochrona obejmuje również autorskie dobra osobiste. Nie tylko więc wizerunek powoda, ale i jego autorskie dobra osobiste mogłyby być chronione na podstawie art. 24 k.c., w razie ziszczenia się przewidzianych w tym przepisie przesłanek. Przesłankami tymi są bezprawne naruszenie lub zagrożenie dobra osobistego, przy czym w razie wykazania naruszenia lub zagrożenia dobra osobistego określonym działaniem domniemywa się, że działanie to było bezprawne. Jak jednak trafnie przyjął Sąd Apelacyjny, dokonane w sprawie ustalenia nie dają podstaw do uznania, że doszło do naruszenia lub zagrożenia dóbr powoda w postaci jego wizerunku oraz niemajątkowych interesów związanych z autorstwem rzeźb widniejących na spornych zdjęciach, wskutek pozostawienia tych zdjęć w archiwum redakcji, mimo nieopublikowania artykułu, który miałyby ilustrować.
Artykuł 81 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych wymaga do rozpowszechnienia wizerunku zezwolenia osoby na nim przedstawionej. Materiał zebrany w sprawie nakazuje przyjąć, że powód zgodził się na publikację przedstawiających go zdjęć jedynie razem z przygotowywanym o nim artykułem. Opublikowanie tych zdjęć w innych okolicznościach stanowiłoby zatem naruszenie prawa powoda do wizerunku. Wobec tego jednak, że nie doszło do takiej ich publikacji, nie może być mowy o naruszeniu art. 81 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, a tym samym - o naruszeniu prawa powoda do wizerunku.
Z samego faktu pozostawienia zdjęć w archiwum redakcji nie wynika także zagrożenie naruszenia prawa powoda do wizerunku przez opublikowanie przedstawiających go zdjęć w okolicznościach nie objętych jego zgodą. W szczególności istnienia takiego zagrożenia nie dowodzi zawarte w skardze kasacyjnej stwierdzenie, że nawet bez złej woli wydawcy może zdarzyć się, że dojdzie do krzywdzącej powoda publikacji. Zagrożenie naruszenia dobra osobistego, jako przesłanka ochrony przewidzianej w art. 24 k.c., wymaga skonkretyzowania. Ogólnikowe wskazanie hipotetycznej jedynie możliwości naruszenia danego dobra nie wystarcza. Kluczowym przepisem w zakresie ochrony autorskich dóbr osobistych jest art. 16 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Zestawienie treści tego przepisu z dokonanymi w sprawie ustaleniami wyklucza w sposób oczywisty możliwość przyjęcia, że doszło do naruszenia któregoś z wymienionych w tym przepisie autorskich praw osobistych powoda, związanych ze sfotografowanymi rzeźbami, tj. prawa do autorstwa utworu, oznaczenia utworu swoim nazwiskiem lub pseudonimem albo udostępnienia go anonimowo, nienaruszalności treści i formy utworu oraz jego rzetelnego wykorzystania, decydowania o pierwszym udostępnieniu utworu publiczności, nadzoru nad sposobem korzystania z utworu.
Nie zostało również przez powoda wykazane, że pozostawienie zdjęć w archiwum redakcji stwarza konkretne zagrożenie naruszenia któregoś z tych praw przez publikację zdjęć w okolicznościach nie objętych upoważnieniem powoda. Wobec braku podstaw do uznania, że doszło do zagrożenia prawa powoda do wizerunku lub do zagrożenia jego autorskich praw osobistych, związanych ze sfotografowanymi rzeźbami, Sąd Apelacyjny zasadnie odmówił udzielenia powodowi na podstawie art. 24 § 1 k.c. ochrony przez nakazanie "M.E." - Spółce z o.o. wydania negatywów zdjęć, mającego zapobiec naruszeniu wymienionych praw Nietrafność zarzutu naruszenia art. 24 k.c. przesądza analogiczną ocenę zarzutu uchybienia art. 78 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych - co wyklucza zasądzenie przewidzianego w tym przepisie zadośćuczynienia pieniężnego. W tej sytuacji odpada też potrzeba analizy powołanych w kasacji, obok art. 24 k.c. i art. 78 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, przepisów art. 12 Prawa prasowego i art. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. To samo dotyczy art. 59 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych.
Przepis ten zakłada odstąpienie od umowy z twórcą lub wypowiedzenie jej, które to oświadczenia są możliwe tylko w przypadkach przewidzianych w ustawie lub zastrzeżonych w umowie. Z dokonanych zaś w sprawie ustaleń faktycznych - wiążących dla Sądu Najwyższego z uwagi na podstawę kasacji (art. 393/15/ k.p.c.) - nie wynikają w tym względzie jakiekolwiek dane.
2. Artykuł 16 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych nie jest jedynym przepisem określającym autorskie prawa osobiste twórcy i chronione nimi dobra. Do innych takich przepisów należy między innymi art. 52 ust. 3 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Zgodnie z tym przepisem, nabywca oryginału utworu jest obowiązany udostępnić go twórcy w takim zakresie, w jakim jest to niezbędne do wykonywania prawa autorskiego; nabywca oryginału może jednak domagać się od twórcy odpowiedniego zabezpieczenia oraz wynagrodzenia za korzystanie. Jak widać, z brzmienia tego przepisu wynika, że dotyczy on udostępnienia twórcy oryginału utworu. W piśmiennictwie podnosi się wszelako ważkie argumenty przemawiające za dopuszczalnością stosowania tego przepisu w drodze analogii także w odniesieniu do egzemplarza nie mającego cech oryginału, jeżeli jest to niezbędne do umożliwienia twórcy wykonania swych praw (np. do upublicznienia dzieła lub skompletowanie albo udokumentowanie dorobku, gdy istnieje tylko jeden egzemplarz nie mający cech oryginału utworu).
Skarżący wyraźnie nie zarzucił naruszenia art. 52 ust. 3 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Podniósł jednak, że zaskarżony wyrok nie uwzględnia tego, że sfotografowane rzeźby już nie istnieją, gdyż ich oryginały zostały zniszczone. Gdyby w tym stwierdzeniu nawet dopatrzyć się opisowo sformułowanego zarzutu naruszenia art. 52 ust. 3 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, nie można by go uznać za uzasadniony. Na podstawie tego przepisu, stosowanego w drodze analogii, powód mógłby bowiem żądać od "M.E." - Spółki z o.o. będącej właścicielem negatywów zdjęć przedstawiających rzeźby, co najwyżej dostarczenia mu, na jego koszt, odbitek tych zdjęć; wydawca S.E. zaproponował zresztą powodowi dostarczenie wspomnianych odbitek, i to na swój koszt, ale nie uzyskał z jego strony akceptacji takiego rozwiązania sporu. Udostępnienie, do którego uprawnia ten przepis, nie mieści w sobie natomiast w żadnym wypadku wydania twórcy przez właściciela egzemplarza utworu.
Dochodzenie przez powoda od "M.E." - Spółki z o.o. wydania negatywów zdjęć, stanowiących egzemplarze zwielokrotnienia jego rzeźb, nie ma więc oparcia także w art. 52 ust. 3 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych.
Z przytoczonych powodów Sąd Najwyższy na mocy art. 393/12/ k.p.c. orzekł jak w sentencji.
OSNC 1999 r., Nr 1, poz. 21
Treść orzeczenia pochodzi z Urzędowego Zbioru Orzeczeń SN