Bezpośredniość zamachu, pojęcie zamachu
Obrona konieczna (art. 25 k.k.)
Żeby zobaczyć pełną treść należy się zalogować i wykupić dostęp.
W świetle art. 25 § 1 k.k. warunkiem uznania, że sprawca działał w obronie koniecznej byłoby ustalenie, że świadomy zaistnienia bezpośredniego i bezprawnego zamachu na siebie lub inne osoby, zamach ten odpierał, stosując sposób obrony współmierny do jego niebezpieczeństwa (patrz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 listopada 2014 r., sygn. akt IV KK 157/14).
W kontrolowanej sprawie tego rodzaju przesłanki nie zachodziły. Oskarżony udał się do mieszkania pokrzywdzonego mając świadomość, że nie jest tam mile widziany z uwagi na swój romans z żoną pokrzywdzonego oraz napięte relacje między małżonkami K.. Nadto zdawał sobie sprawę, że w mieszkaniu tym przebywają dzieci, wobec czego swoim działaniem może naruszyć nie tylko spokój pokrzywdzonego i wreszcie zignorował wątpliwości zgłaszane przez świadka P. K. (2). Zabierając dodatkowo gaz pieprzowy dał wyraz temu, że dopuszcza możliwość jego użycia, przy czym w tej konkretnej sprawie środek ten nie mógł być traktowany jako narzędzie obrony, choć co do zasady takie jest jego przeznaczenie. I co najważniejsze, oskarżony użył gazu pieprzowego przebywając w mieszkaniu pokrzywdzonego P. K. (1), nie w reakcji na agresywne zachowanie P. K. ani żądanie opuszczenia jego mieszkania przez oskarżonego. To, że pokrzywdzony na widok oskarżonego wstał z kanapy i szedł w jego kierunku nie powodowało zaistnienia bezpośredniego i bezprawnego zamachu na dobro oskarżonego, który ten musiałby odpierać.
Wyrok SO w Poznaniu z dnia 5 maja 2017 r., IV Ka 303/17
Standard: 20824 (pełna treść orzeczenia)
Czyn mieszczący się w granicach obrony koniecznej jest czynem legalnym. Posłużenie się zwrotem "jakiekolwiek dobro prawne" przesądza, że chodzi o każde dobro pozostające pod ochroną obowiązującego prawa.
Przez zamach należy rozumieć wyłącznie zachowanie się człowieka, które w określonym układzie sytuacyjnym stwarza niebezpieczeństwo dla dobra prawnego. Zamach nie musi być zachowaniem ukierunkowanym na naruszenie dobra w tym sensie, że zakładałby istnienie woli lub chęci po stronie napastnika (umyślność w rozumieniu art. 9 § 1 k.k.). Owo niebezpieczeństwo dla dobra może wynikać z przypadkowego i nieostrożnego zachowania drugiej osoby, tak długo jak stwarza potencjalne zagrożenie.
Zamach nosić musi znamię bezpośredniości. Ustawodawca przesądził wyraźnie aspekt jego bliskości czasowo-przestrzennej. Istotą znamienia bezpośredniości jest zaakcentowanie faktu, że odpierać można jedynie taki zamach, który z wysokim prawdopodobieństwem, w braku przeciwakcji naruszy określone, zidentyfikowane i zindywidualizowane dobra prawne. W tym kierunku wypowiedział się Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 11 grudnia 1978 roku, II KR 266/78: "Bezpośredniość zagrożenia wchodzi w grę również wówczas, gdy istnieje wysoki stopień prawdopodobieństwa, że zagrożone atakiem dobro zostanie zaatakowane natychmiast, w najbliższej chwili". Musi to być zatem zachowanie uruchamiające rozpoznawalny przebieg kauzalny, który ze względu na dostępną wiedzę i doświadczenie życiowe może być uznany jako z wysokim prawdopodobieństwem prowadzący do naruszenia dobra prawnego. Nie chodzi tu jedynie o wskazanie ostatniego ogniwa kauzalnego przed naruszeniem dobra, ale o taki zespół ogniw pośrednich, który staje się relewantny w ocenie danego zdarzenia, jako legitymizującego rozpoczęcie obrony.
W przypadku zachowań umyślnych, nieodzownym elementem ewaluacji charakteru zamachu jest wzgląd na uzewnętrznioną wolę napastnika. Jednoznacznie zaprezentowany zamiar osoby w połączeniu ze zobiektywizowanymi kryteriami oceny przedmiotowego niebezpieczeństwa stanowią podstawę do uznania, czy zamach jest już w fazie bezpośredniości. Trafnie tę kwestię rozstrzygnął Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 1 lutego 2006 roku, V KK 238/05, gdzie wyraźnie wskazał, że: "Nie wychodzi poza granice obrony koniecznej udaremnienie spodziewanego aktu agresji, jeśli in concreto jawi się on jako nieuchronny w wypadku niepodjęcia natychmiastowej akcji obronnej. Dlatego też, działa w granicach obrony koniecznej także ten, kto uniemożliwia urzeczywistnienie bezprawnego zamachu, gdy napastnik zmierza bezpośrednio do jego realizacji".
W granicach obrony koniecznej działa także ten, kto uniemożliwia urzeczywistnienie bezprawnego zamachu, gdy napastnik zmierza bezpośrednio do jego realizacji. Chodzi o sytuacje, gdy w konkretnych okolicznościach atak jawi się jako nieuchronny w wypadku niepodjęcia natychmiastowej akcji obronnej. Istotą tego twierdzenia jest przeświadczenie, że jeżeli obrona swoich dóbr stanowi prawo obywatela, nie musi on czekać na dalszą aktywność napastnika (np. pierwsze zadanie ciosu), gdyż w określonej sytuacji może być już za późno na podjęcie skutecznej obrony.
Zaprzeczeniem idei prawa do obrony byłaby taka sytuacja, aby osoba atakowana zmuszona byłaby czekać na etap naruszenia jej dobra prawnego, aby mieć pewność, że osoba atakująca rzeczywiście chce to dobro naruszyć.
Również w przypadku ustalenia występowania przerw pomiędzy dokonywanymi naruszeniami dóbr, jeśli z okoliczności zajścia wynika, że napastnik będzie kontynuował zachowanie godzące w dobro zamachowi można nadawać cechę bezpośredniości (tak m.in. wyrok SN z 8.2.1985 r., IV KR 18/85).
By mówić o bezpośredniości zamachu w danych okolicznościach zdarzenia należy wykazać, iż z wysokim prawdopodobieństwem sprawca inicjuje przebieg przyczynowy, prowadzący według dostępnej wiedzy do rozwinięcia zagrożenia dla dobra, które finalnie (bez kontrakcji) może zostać naruszone. W przypadku przerwy w dokonywaniu naruszeń to właśnie uprzednie zachowania napastnika w powiązaniu z kontekstem zdarzenia uprawdopodabniają przypuszczenie, że z wysoką dozą prawdopodobieństwa będą one kontynuowane.
Odpieranie zamachu jest usprawiedliwione tak długo, jak on trwa, tj. istnieje niebezpieczeństwo dla dobra.
Wyrok SR dla m.st. Warszawy z dnia 9 listopada2016 r, IV K 1000/13
Standard: 29405 (pełna treść orzeczenia)
Standard: 20823
Standard: 14716
Standard: 14717
Standard: 20467
Standard: 13826
Standard: 35103
Standard: 20822
Standard: 39342
Standard: 20826
Standard: 20825