Przeniesienie wierzytelności z dokumentu na okaziciela lub zbywanego przez indos (art. 517 k.c.)
Cesja; przelew wierzytelności (art. 509 - 517 k.c.)
Zgodnie z art. 11 prawa wekslowego każdy weksel można przenieść przez indos, chociażby nie był wystawiony wyraźnie na zlecenie. Jeżeli wystawca umieścił w wekslu wyrazy "nie na zlecenie" lub inne zastrzeżenie równoznaczne, można przenieść weksel tylko w formie i ze skutkami zwykłego przelewu. Weksel można indosować również na trasata bez względu, czy przyjął on weksel, czy nie, a także na wystawcę lub na każdą inną osobę, wekslowo zobowiązaną. Osoby te mogą weksel dalej indosować. Klauzula "nie na zlecenie " kwalifikuje taki weksel do papierów wartościowych imiennych, co oznacza, że jego zbycie może nastąpić tylko przez cesję.
Prawa z weksla „nie na zlecenie” mogą być przeniesione na inną osobę w drodze przelewu uregulowanego przepisami Kodeksu cywilnego. Podstawą prawną powyższego są art. 517 § 2 oraz 921 12 k.c., które uzależniają skuteczność przeniesienia takiej wierzytelności od wydania nabywcy dokumentu w postaci weksla. Owa klauzula powoduje, że weksla nie można przenieść na inną osobę poprzez indos. Nie oznacza to, że weksel staje się w ogóle nieprzenoszalny. Prawa z weksla można przenosić w drodze tzw. cesji lub inaczej przelewu. Istotna różnica sprowadza się do możliwości podnoszenia zarzutów wobec nabywcy weksla. Jeśli weksel został przeniesiony w drodze indosu to, niezależnie od powodów jego wystawienia, wystawca weksla musi nabywcy weksla (indosatariuszowi) zapłacić przyrzeczoną na wekslu kwotę. Jeśli natomiast przeniesienie praw nastąpiło w drodze przelewu, wystawca weksla może wobec nabywcy podnosić wszelkie zarzuty jakie mógłby podnieść względem zbywcy.
Kodeks cywilny umożliwia w miarę swobodne przenoszenie wierzytelności, również tych zabezpieczonych wekslowo. Zgodnie bowiem z art. 509 k.c., wierzyciel może bez zgody dłużnika przenieść wierzytelność na osobę trzecią, chyba że sprzeciwiałoby się to ustawie, zastrzeżeniu umownemu albo właściwości zobowiązania, a wraz z wierzytelnością przechodzą na nabywcę wszelkie związane z nią prawa, w szczególności roszczenie o zaległe odsetki.
Powyższe potwierdza wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 grudnia 2005 r. (V CK 407/05), w którym wskazano, że: „obrót prawami z weksla in blanco przed jego wypełnieniem może nastąpić według przepisów prawa cywilnego, w drodze przelewu (art. 509 w zw. z art. 517 k.c.).”
Niemniej jednak art. 517 § 1 k.c. stanowi, że przepisów o przelewie nie stosuje się do wierzytelności związanej z dokumentem zbywalnym przez indos. Oznacza to, że wystawca weksla może zabezpieczyć się przed ewentualnym przeniesieniem roszczenia wekslowego na inną osobę poprzez umieszczenie na wekslu wyraźnej klauzuli „nie na zlecenie” oraz poprzez jednoczesne zaznaczenie w treści weksla braku możliwości dokonania przelewu na podstawie art. 509 Kodeksu cywilnego. Tylko w takiej sytuacji, wystawca weksla może mieć pewność, iż w razie ewentualnego sporu sądowego, będzie mógł skutecznie podnosić zarzut niewłaściwego przejścia uprawnień z weksla. W przedmiotowej sprawie w treści weksla nie ma wzmianki o powyższej treści.
Wyrok SR w Nysie z dnia 13 czerwca 2017 r., I C 160/17
Standard: 37514 (pełna treść orzeczenia)
Zgodnie z art. 517 § 1 k.c., przepisów o przelewie nie stosuje się do wierzytelności związanych z dokumentem na okaziciela lub dokumentem zbywalnym przez indos. Stosownie do art. 517 § 2 k.c., przeniesienie wierzytelności z dokumentu na okaziciela następuje przez przeniesienie własności dokumentu, do czego niezbędne jest jego wydanie. Według zaś art. 917[12] k.c., przeniesienie praw z dokumentu na okaziciela wymaga wydania tego dokumentu. Na gruncie przepisów Prawa wekslowego nie ulega wątpliwości, że weksel zupełny może być przenoszony w drodze indosu (art. 11 pr. weksl.).
W świetle przytoczonych przepisów kodeksu cywilnego, pojawiły się wątpliwości co do dopuszczalności przeniesienia wierzytelności wyrażonej w weksla zupełnego w drodze przelewu. W kwestii tej zarysowały się dwa przeciwstawne stanowiska.
Według jednego poglądu – opartego na dosłownym brzmieniu art. 517 § 1 k.c. – przelew wierzytelności objętej wekslem na inna osobę jest w ogóle niedopuszczalny (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 września 1997 r., II CKN 284/79, niepubl.).
Przeważa jednak zapatrywanie – aprobowane przez skład orzekający -odnoszące zakaz przewidziany w art. 517 § 1 k.c. jedynie do wierzytelności z weksli już indosowanych (zob. wyroki SN: z dnia 5 lutego 1998 r., III CKN 342/97; z dnia 6 listopada 1998 r., III CKN 7/98 oraz z dnia 8 października 2008 r., V CSK 124/08). W uzasadnieniu tego stanowiska trafnie wskazuje się, że przewidziany w art. 517 § 2 szczególny sposób przeniesienia wierzytelności inkorporowanych w papierach wartościowych na okaziciela nie wyłącza możliwości ich przenoszenia na zasadach ogólnych określonych w art. 509 - 518 k.c. z koniecznymi modyfikacjami. Cesja wierzytelności wyrażonej w papierze wartościowym na okaziciela wymaga więc – stosownie do art. 517 § 2 w związku z art. 92112 k.c. – wydania dokumentu, w którym wierzytelność ta jest ucieleśniona. Niedopuszczalne jest jedynie przeniesienie w drodze przelewu samej wierzytelności związanej z dokumentem na okaziciela bez wydania tego dokumentu, gdyż mogłoby to doprowadzić do obciążenia dłużnika obowiązkiem zapłaty tej samej należności dwóm wierzycielom, mimo braku indosu weksla. Przelew wierzytelności objętej wekslem nieindosowanym nie stwarza takiego niebezpieczeństwa. Trafnie przy tym zwrócono uwagę, że - w świetle poglądu odrzucającego możliwość przeniesienia wierzytelności inkorporowanej w papierze wartościowym na okaziciela - art. 921[12] k.c. należałoby uznać za zbędny.
Wyrok SN z dnia 6 grudnia 2012 r., III CSK 86/12
Standard: 37513 (pełna treść orzeczenia)
Standard: 37512