Ponowne przesłuchanie świadka poniżej lat 15 (art. 185a § 1 k.p.k.)

Przesłuchanie pokrzywdzonego w wieku poniżej lat 15 (art. 185a k.p.k.)

Wyświetl tylko:

Żądanie ponownego przesłuchania w charakterze świadka małoletniego pokrzywdzonego, o którym mowa w art. 185a § 1 k.p.k. (w brzmieniu obowiązującym do dnia 14 sierpnia 2023 r.), złożone przez oskarżonego, który w czasie jego pierwszego przesłuchania nie miał obrońcy, stanowiło podstawę obligatoryjnego przeprowadzenia żądanej czynności procesowej, chyba że - z uwagi na stan psychiczny świadka - dowodu tego nie dało się przeprowadzić, albo zachodziły wyjątkowe, szczególnie uzasadnione okoliczności, z których wynikało, że przeprowadzenie powtórnego przesłuchania prowadziłoby do istotnych lub trwałych zaburzeń stanu psychicznego małoletniego pokrzywdzonego.

Uchwała SN (7) z dnia 17 stycznia 2024 r., I KZP 6/23

Standard: 74651 (pełna treść orzeczenia)

Sam fakt żądania ponownego przesłuchania osoby małoletniej w postępowaniu jurysdykcyjnym z powodu nieposiadania przez oskarżonego obrońcy w czasie pierwszego jej przesłuchania, obliguje sąd do ponownego przeprowadzenia tej czynności.

W sprawie Sąd meriti żądaniu oskarżonego i jego obrońców jednak odmówił, zaś Sąd odwoławczy to stanowisko zaakceptował w sytuacji, gdy odstąpienie od ponownego przesłuchania świadka musi być naprawdę szczególnie uzasadnionym wyjątkiem, skoro owo odstąpienie oznacza jednocześnie znaczne ograniczenie w realizowaniu przez oskarżonego jego prawa do obrony.

W przedmiotowej sprawie nadzwyczaj pochopnie odstąpiono od ponownego przesłuchania pokrzywdzonej, mimo braku kategorycznej opinii psychologicznej, wykluczającej możliwość ponownego jej przesłuchania. Jest przecież jasne, że każde przesłuchanie i powrót pamięcią do ewentualnych traumatycznych wydarzeń na psychikę osoby małoletniej wpływ jakiś zawsze będzie miało; rzecz w tym więc, by wpływ ten nie był zwyczajny, lecz wyjątkowy, czego w tej sprawie nie wykazano i to w sytuacji, gdy pokrzywdzona na etapie postępowania odwoławczego była już osobą pełnoletnią. W tej sytuacji nie sposób nie zgodzić się z zarzutami stawianymi w skargach kasacyjnych, co do rażącego naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 170 § 1 i 2 k.p.k., które nastąpiło poprzez całkowicie nieuzasadnione oddalenie przez Sąd Okręgowy na rozprawie w dniu 17 września 2021 r. wniosku dowodowego o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z uzupełniającej opinii biegłego psychologa i w konsekwencji uznanie, że przeprowadzenie dowodu z ponownego przesłuchania pokrzywdzonej X. Y. jest niedopuszczalne.

Wyrok SN z dnia 27 kwietnia 2023 r., III KK 112/22

Standard: 74281 (pełna treść orzeczenia)

Do istotnych okoliczności, które uzasadniałyby ponowne przesłuchanie pokrzywdzonej z udziałem biegłej, nie można zaliczyć faktu wydania przez biegłą oczywiście wadliwej opinii nt. pokrzywdzonej na skutek bazowania na niepełnym materiale dowodowym, zwłaszcza w sytuacji, kiedy to po zapoznaniu się przez tą biegłą z nieznanymi przez nią materiałami (korespondencją pokrzywdzonej z matką) wydała ona opinię uzupełniającą pisemną oraz opinie ustne na rozprawie, w których skorygowała wyrażone wcześniej stanowisko.

W orzecznictwie wskazuje się, iż „zakazane jest ponowne przesłuchiwanie pokrzywdzonego, o którym mowa w art. 185a § 1 k.p.k., jeśli w toku postępowania nie wyjdą na jaw nowe okoliczności, których wyjaśnienie wymaga ponownego przesłuchania pokrzywdzonego. Do takich wątpliwości nie można zaliczyć rozbieżności w poszczególnych wydanych w sprawie opiniach psychologicznych, które mogły zostać i zostały usunięte w drodze prawidłowej oceny dowodów z tych opinii w oparciu o reguły i kryteria określone w przepisach art. 7 k.p.k. i art. 201 k.p.k. 

Postanowienie SN z dnia 7 września 2022 r., II KK 367/22

Standard: 64586 (pełna treść orzeczenia)

Prawo do żądania przez oskarżonego ponownego przesłuchania pokrzywdzonego małoletniego, wtedy gdy w czasie przesłuchania pierwotnego nie miał on obrońcy, ma charakter bezwzględny. Prawo do obrony jako fundament rzetelnego procesu nie może być traktowane jako wartość, istotnie mniej znacząca wobec wartości, jaką jest dobro małoletniej osoby pokrzywdzonej.

Jeśli już dopuścić możliwość pozbawienia oskarżonego prawa do skutecznego żądania ponownego przesłuchania pokrzywdzonych, to tylko w wyjątkowych, szczególnie uzasadnionych okolicznościach. Nie mogą to być okoliczności mające znamiona zwyczajnych, z reguły nieuniknionych, dolegliwości psychicznych związanych z koniecznością powrotu do traumatycznych wydarzeń, czy brakiem komfortu związanego z ponownym składaniem zeznań. Muszą to być okoliczności prowadzące do trwałych, nieuchronnych (a nie tylko hipotetycznych) zaburzeń stanu psychicznego małoletniej osoby pokrzywdzonej.

Stwierdzenie takich okoliczności wymaga wiedzy specjalnej, co oznacza, że oddalenie takiego żądania oskarżonego powinno być poprzedzone uzyskaniem opinii biegłego psychologa, a najlepiej psychiatry (zalecanym tu - jak się wydaje - byłoby uzyskanie opinii innego biegłego niż uczestniczący w pierwotnym przesłuchaniu).

Sąd Najwyższy w szeregu orzeczeń (por. uz. wyroków SN: z dnia 1 lutego 2008 r., V KK 231/07; z dnia 24 listopada 2009 r., III KK 176/09; z dnia 11 maja 2012 r., IV KK 30/12; z dnia 22 stycznia 2009 r., V KK 216/08 i z dnia 16 kwietnia 2015 r., V KK 4/15; postanowienia (7) z dnia 24 listopada 2010 r., I KZP 21/10 i postanowień: z dnia 15 marca 2012 r., III KK 244/11 i z dnia 27 października 2015 r., II KK 112/15) zajmował stanowisko, że: "przewidziane w art. 185a § 1 in fine k.p.k. ponowne przesłuchanie pokrzywdzonego dziecka, o jakim mowa w tym przepisie, czyli z uwagi na ujawnienie się istotnych okoliczności wymagających dla ich wyjaśnienia takiego przesłuchania lub gdy żąda tego oskarżony, który nie miał obrońcy w czasie pierwszego przesłuchania pokrzywdzonego, nie jest uzależnione od uprzedniego poznania opinii psychologa, co do możliwości uzyskania od dziecka określonych informacji oraz wpływu takiego przesłuchania na jego psychikę. Ochrona zdrowia psychicznego dziecka realizowana jest bowiem przez regułę jednorazowego jego przesłuchania (art. 185a § 1 in principio), a także przez sposób każdego przesłuchania takiego dziecka i forum tej czynności (§ 2 art. 185a), zaś przy potrzebie ponownego jego przesłuchania ustawodawca nadaje prymat zasadzie prawdy (przesłuchanie dla wyjaśnienie istotnych okoliczności) lub prawa do obrony (przesłuchanie na żądanie oskarżonego). I jedynie w pierwszej z tych sytuacji w grę wchodzi uprzednia ocena sądu, tak co do istotności (rangi) ujawnionych okoliczności, jak i potrzeby sięgania dla ich wyjaśnienia do ponownego przesłuchania dziecka, nie da się tu bowiem wykluczyć innego sposobu ich wyjaśnienia.

W sytuacji drugiej, samo zgłoszenie przez oskarżonego żądania, obojętnie w jakiej formie, w tym także za pośrednictwem swego obrońcy i bez potrzeby podawania jakichkolwiek powodów takiego wniosku, obliguje sąd do ponownego przesłuchania dziecka, jeżeli tylko spełniony jest warunek nieposiadania przez tego oskarżonego obrońcy podczas pierwszego przesłuchania tego dziecka. Warunek ów jest bez wątpienia spełniony także w sytuacji, gdy w czasie pierwszego przesłuchania pokrzywdzonego dziecka nie funkcjonuje jeszcze w ogóle w procesie strona będąca oskarżonym sensu largo, a więc podejrzany, jak było w tej sprawie. Trafnie zaś wskazuje się w doktrynie, że przy spełnieniu warunków, o jakich mowa w art. 185a § 1 in fine k.p.k., ponowne przesłuchanie małoletniego pokrzywdzonego jest obligatoryjne".

Trzeba jednak podnieść, że zauważalna jest wyraźnie w orzecznictwie Sądu Najwyższego tendencja do osłabienia gwarancyjnego charakteru, w sferze prawa do obrony, uprawnienia oskarżonego do żądania ponownego przesłuchania małoletnich pokrzywdzonych, jeśli w czasie pierwszego przesłuchania nie miał on obrońcy. Jest to niewątpliwie skutek eksponowania, jako wartości nadrzędnej nad tym prawem, dobra małoletniego pokrzywdzonego. Wyrazem tej tendencji są poglądy wyrażane choćby w postanowieniach Sądu Najwyższego: z dnia 15 marca 2012 r., III KK 244/11; z dnia 7 maja 2013 r., III KK 380/12; z dnia 9 listopada 2016 r., V KK 273/16, czy z dnia 4 kwietnia 2018 r., III KK 362/17. Zauważyć tu - niejako na marginesie - warto, iż niektóre z tych orzeczeń aprobujące możliwość zaniechania ponownego przesłuchania pokrzywdzonego, nawet przy zaistnieniu okoliczności wymienionych w art. 185a § 1 k.p.k., Sąd Najwyższy wydawał w sprawach, w których jednoznacznie wykazano, że dowodu z uwagi na stan zdrowia świadka i tak nie dałoby się w dającej się przewidzieć przyszłości przeprowadzić. Na szczególną uwagę w tym zakresie zasługuje jednak obszernie uzasadnione stanowisko przedstawione w postanowieniu z dnia 21 kwietnia 2021 r., V KK 40/20, gdzie wskazano wprost, że żądanie ponownego przesłuchania małoletniego pokrzywdzonego przez oskarżonego, który nie miał obrońcy w czasie przesłuchania przeprowadzonego w trybie art. 185a k.p.k., nie rodzi po stronie organu procesowego obowiązku automatycznego uwzględnienia tego żądania. Żądanie to, będące w istocie wnioskiem dowodowym, podlega ocenie z perspektywy kryteriów określonych w art. 170 § 1 k.p.k., gdyż przewidziana w tym przepisie niemożność przeprowadzenia tego dowodu może wynikać z ustalenia, że ponowne przesłuchanie narażałoby małoletniego pokrzywdzonego na poważne negatywne skutki w zakresie jego zdrowia psychicznego.

Wydaje się, że żądanie oskarżony, "który nie miał obrońcy w czasie pierwszego przesłuchania pokrzywdzonego". nie powinno być postrzegane jako pojęcie równorzędne zwykłemu wnioskowi dowodowemu, o którym mowa w art. 170 § 1 k.p.k. Rzeczywiście, przyjmuje się w orzecznictwie i piśmiennictwie prawniczym, że nieodwracalny lub nieustępujący w możliwym do określenia czasie stan psychiczny świadka, który uniemożliwia wykonanie z nim czynności dowodowej, powoduje konieczność przyjęcia, że dowodu nie da się przeprowadzić. Nie powinno jednak utożsamiać się tego z sytuacją, w której ustalono, że ponowne przesłuchanie narażałoby małoletniego pokrzywdzonego na negatywne skutki w zakresie jego zdrowia psychicznego, bowiem nie jest to sytuacja "niemożliwości" przeprowadzenia dowodu (jak np. ze świadkiem, z którym ze względu na stan psychiczny nie można nawiązać kontaktu), lecz tylko sytuacja nakazująca ważyć dwa pozostające ze sobą w konflikcie dobra; zatem wymogi rzetelnego procesu z jednej strony i dobrostan psychiczny osoby małoletniej z drugiej. Całkowicie zbędne byłoby użycie przez ustawodawcę w art. 185a § 1 k.p.k. zwrotu "żąda tego oskarżony, który nie miał obrońcy w czasie pierwszego przesłuchania pokrzywdzonego", bowiem kwestię zasadności wniosku o ponowne przesłuchanie małoletniego pokrzywdzonego można byłoby po prostu rozstrzygnąć na gruncie przepisu art. 170 § 1 pkt 4 k.p.k.

Ze względu na zasadę jednokrotnego przesłuchania małoletniej osoby pokrzywdzonej, przed przystąpieniem do jej przesłuchania organy prowadzące postępowanie przygotowawcze obowiązane są zabezpieczyć możliwie obszerny materiał dowodowy, pozwalający nie tylko na ustalenie okoliczności faktycznych sprawy w taki sposób, by nie było niebezpieczeństwa pojawienia się nowych nieznanych okoliczności sprawy, ale także w sposób pozwalający na postawienie zarzutów osobie podejrzanej, bo to pozwoli wykluczyć możliwość wskazanego wcześniej konfliktu dóbr, tj. konfliktu tej wartości jaką z jednej strony jest rzetelność procesu, a z drugiej dobro pokrzywdzonej osoby małoletniej.

Nie bez przyczyny ustawodawca użył w art. 185a § 1 k.p.k. zwrotu "żąda". Jest chyba jasne, że chodziło o szczególne podkreślenie znaczenia (ze względu na niepowtarzalność - co do zasady - czynności) udziału obrońcy w takim przesłuchaniu, jako stanowiącego fundamentalną przesłankę rzetelnego procesu. 

Akkceptowanie praktyki oddalania wniosku o ponowne przesłuchanie małoletniego z uwagi na możliwość negatywnego wpływu tej czynności na psychikę świadka doprowadziłoby, wbrew obowiązującemu stanowi prawnemu, do jej faktycznego wyeliminowania z procesu, względnie do sytuacji, że byłaby przeprowadzana tylko wyjątkowo. Wszak, niezależnie od stosowania rozwiązań przyjętych w art. 185d k.p.k., powracanie dziecka do traumatycznych przeżyć, relacjonowanie szczegółów zdarzeń, odpowiadanie na zadawane pytania, z reguły będzie dla niego doświadczeniem stresującym, mogącym wywrzeć realnie negatywny wpływ na jego stan psychiczny, tj. prowadzącym do pogorszenia tego stanu (tak SN w postanowieniu z dnia 7 listopada 2018 r., II KK 83/18).

Istotnym elementem prawa do obrony jest też prawo do zadawania świadkom pokrzywdzonym istotnych pytań, zaś realizacja tego prawa jest możliwa w przypadku przesłuchania w trybie art. 185a § 1 k.p.k. jedynie przy udziale obrońcy w takim przesłuchaniu. Nie ma ono charakteru absolutnego, więc dopuszczenie dowodu z zeznań świadka, któremu oskarżony czy choćby jego obrońca na żadnym etapie procesu nie mogli zadać pytań, nie czyni automatycznie procesu nierzetelnym, ale tylko wtedy, gdy istnieje istotny i usprawiedliwiony powód dla takiego ograniczenia uprawnień oskarżonego, zaś dowód ten nie ma cech dowodu wyłącznego czy choćby kluczowego (por. uz. stanowiska SN przedstawione w postanowieniu z dnia 21 kwietnia 2021 r., V KK 40/20)

Wyrok SN z dnia 14 kwietnia 2022 r., III KK 164/21

Standard: 61246 (pełna treść orzeczenia)

Żądanie ponownego przesłuchania małoletniego pokrzywdzonego, który nie miał obrońcy w czasie przesłuchania przeprowadzonego w trybie art. 185a k.p.k., nie rodzi po stronie organu procesowego obowiązku automatycznego uwzględnienia tego żądania. Żądanie to, będące w istocie wnioskiem dowodowym, podlega bowiem ocenie z perspektywy kryteriów określonych w art. 170 § 1 k.p.k. (por. m.in: wyrok SN z dnia 16 kwietnia 2015 r., V KK 4/15; postanowienie SN z dnia 9 listopada 2016 r., V KK 273/16). Przewidziana w tym przepisie niemożność przeprowadzenia tego dowodu może wynikać z ustalenia, że ponowne przesłuchanie narażałoby małoletniego pokrzywdzonego na poważne negatywne skutki w zakresie jego zdrowia psychicznego (por. postanowienia SN: z dnia 4 kwietnia 2018 r., III KK 362/17; z dnia 29 lipca 2016 r., V KK 2/16). Zasadniczo stwierdzenie tej okoliczności wymaga wiedzy specjalnej, co oznacza, że oddalenie takiego wniosku dowodowego powinno być poprzedzone uzyskaniem opinii biegłego psychologa, ewentualnie, jeżeli wymaga tego sytuacja, także biegłego z innej dziedziny (por. wyrok SN z dnia 27 lutego 2020 r., V KK 80/19).

Postanowienie SN z dnia 21 kwietnia 2021 r., V KK 40/20

Standard: 61248 (pełna treść orzeczenia)

Ustalenie w przedmiocie narażenia psychiki dziecka na traumę w związku z ponownym przesłuchaniem, o którym mowa w art. 185a § 1 k.p.k., mogące zadecydować o oddaleniu wniosku oskarżonego o takie przesłuchanie na podstawie art. 170 § 1 pkt 4 k.p.k., wymaga – co do zasady – uprzedniego skorzystania z opinii biegłego psychologa, a w szczególnych wypadkach także biegłego z innej dziedziny.

Unormowanie z art. 185a § 1 k.p.k. ma niewątpliwie charakter gwarancyjny. Żądanie oskarżonego, który nie miał obrońcy w czasie pierwszego przesłuchania pokrzywdzonego podlega ocenie w perspektywie kryteriów określonych w art. 170 § 1 pkt 4 k.p.k. (zob. postanow. SN z 9 listopada 2016 r., V KK 273/16). Oznacza to, że wolno odmówić uwzględnienia wniosku o ponowne przesłuchanie pokrzywdzonego, opierając się na opinii biegłego wskazującej na obawę narażenia psychiki dziecka na traumę, jaką może wywołać takie przesłuchanie. To właśnie ryzyko wtórnej wiktymizacji, a więc istotnego zagrożenia dla stanu psychiki pokrzywdzonego, ugruntowało w judykaturze trafny pogląd, że takiemu żądaniu powtórnego przesłuchania dziecka należy zadośćuczynić, ale tylko pod warunkiem, że ponowne przesłuchanie nie tylko będzie możliwe z uwagi na aktualny stan zdrowia psychicznego małoletniego, ale nadto, że to możliwe przesłuchanie nie wywrze realnie negatywnego wpływu na jego aktualny stan psychiczny, czyli nie pogorszy tego stanu (zob. postanow. SN z 4 kwietnia 2018 r., III KK 362/17).

Rozstrzygnięcie kwestii stanu psychicznego małoletniego świadka, zresztą podobnie i dorosłej osoby, wymaga wiadomości specjalnych, a więc takich, które wykraczają poza normalną, powszechną w danych warunkach wiedzę, jaką dysponuje organ procesowy. Dlatego aby stwierdzić taką okoliczność, zasięga się opinii biegłego – w rozpoznawanym wypadku psychologa (art. 193 § 1 k.p.k.). Dowodu z opinii biegłego – co warto silnie podkreślić – nie wolno zastępować innymi dowodami, np. zeznaniami świadków.

Wyrok SN z dnia 27 lutego 2020 r., V KK 80/19

Standard: 61249 (pełna treść orzeczenia)

Oskarżony, wobec zaistnienia wypadku określonego w art. 185a k.p.k., mógłby skutecznie domagać się ponowienia przesłuchania pokrzywdzonych N. C. i W. A. (1), tylko pod warunkiem, że ponowne przesłuchanie byłoby możliwe z uwagi na aktualny stan zdrowia psychicznego świadków i tylko w wypadku, gdy przesłuchanie nie wywrze realnie negatywnego wpływu na stan psychiczny pokrzywdzonych i tego stanu nie pogorszy.

Decyzja o powtórzeniu przesłuchania wymagałaby także stwierdzenia, że choć czynność ta niesie istotne zagrożenie dla stanu psychiki pokrzywdzonej, to potrzeba wyjaśnienia pewnych istotnych okoliczności sprawy jest na tyle doniosła z perspektywy trafnego orzekania o winie oskarżonego, że przeważa nad ryzykiem wtórnego pokrzywdzenia małoletniego świadka.

Wniosek o ponowne przesłuchanie świadka, który już złożył zeznania w trybie art. 185a k.p.k. można oddalić wówczas, gdy nie wyjdą na jaw, w trakcie postępowania prowadzonego po takim przesłuchaniu, istotne okoliczności, które wyjaśnić można tylko poprzez ponowne przesłuchanie pokrzywdzonego.

Wyrok SA w Katowicach z dnia 9 sierpnia 2019 r., II AKa 338/19

Standard: 46137 (pełna treść orzeczenia)

Oskarżony, który nie miał obrońcy w czasie pierwszego przesłuchania dziecka w trybie art. 185a k.p.k., może nadal zasadnie domagać się ponowienia takiego przesłuchania z racji niemożności realizacji prawa do obrony przy tym przesłuchaniu pokrzywdzonego i żądaniu takiemu należy zadośćuczynić, ale jednak tylko pod warunkiem, że ponowne przesłuchanie nie tylko jest możliwe z uwagi na aktualny stan zdrowia psychicznego małoletniego, ale nadto że to możliwe przesłuchanie nie wywrze realnie negatywnego wpływu na jego aktualny stan psychiczny, czyli nie pogorszy tego stanu.

Regulacja art. 185a k.p.k. ma na celu ochronę pokrzywdzonego m.in. przestępstwem przeciwko wolności seksualnej i powinna być w tym duchu interpretowana.

Wniosek o ponowne przesłuchanie świadka, który już złożył zeznania w trybie art. 185a k.p.k. można oddalić wówczas, gdy nie wyjdą na jaw, w trakcie postępowania prowadzonego po takim przesłuchaniu, istotne okoliczności, które wyjaśnić można tylko poprzez ponowne przesłuchanie pokrzywdzonego.

Ani w treści wniosku o ponowne przesłuchanie pokrzywdzonych, ani w apelacji, ani w kasacji, obrona nie wskazała okoliczności, których miałoby dotyczyć to ponowne przesłuchanie, a które miałyby dla rozstrzygnięcia sprawy znaczenie na tyle kluczowe, że zaniechanie ponownego przesłuchania istotnie groziłoby wadliwym wyrokowaniem co do odpowiedzialności karnej skazanego. We wnioskach i żądaniach obrony skupiono się jedynie na uzasadnianiu bezwarunkowego charakteru uprawnienia do powtórzenia przesłuchania zupełnie pomijając kwestię celu, jakiemu to ponowne przesłuchanie miałoby służyć.

Postanowienie SN z dnia 4 kwietnia 2018 r., III KK 362/17

Standard: 61256 (pełna treść orzeczenia)

W sytuacji ograniczeń dowodowych wynikających z treści art. 185a k.p.k. należy szczególną uwagę zwracać na gwarancję prawa do obrony. Naruszeniem tego prawa będą sytuacje przesłuchiwania w postępowaniu przygotowawczym osób małoletnich w warunkach tego przepisu zanim doszło do postawienia zarzutów konkretnej osobie, a zachodzą podstawy do postawienia takiego zarzutu. Takie działanie może bowiem prowadzić do sytuacji, w której nastąpi istotne ograniczenie prawa do obrony, bowiem ani oskarżony ani jego obrońca nie będzie mógł weryfikować sposobu przeprowadzenia tego dowodu.

Jeżeli już jednak dojdzie do takiej sytuacji, to w postępowaniu sądowym oceniając wnioski oskarżonego lub jego obrońcy o ponowne przesłuchanie osoby pokrzywdzonej, konieczne jest szczególnie wnikliwe rozważenie wszystkich okoliczności przemawiających przeciwko uwzględnieniu takiego wniosku, wyważając zarówno potrzebę ochrony słusznych interesów tej osoby jak też realizację konstytucyjnego prawa do obrony.

Postanowienie SN z dnia 9 listopada 2016 r., V KK 273/16

Standard: 61253 (pełna treść orzeczenia)

Prawo do bezpośredniego przesłuchania świadków oskarżenia, zarówno na rozprawie, jak też realizowane w ramach przewidzianych w art. 185a § 1 k.p.k., nie jest prawem bezwzględnym i podlega uzasadnionym ograniczeniom. Wynikają one z przepisów prawa krajowego (jak chociażby regulacja zawarta w art. 391 k.p.k.) i są akceptowane przez Europejski Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu (por. np. wyrok z 16 grudnia 2014 r. w sprawie Horncastle i inni przeciwko Wielkiej Brytanii – skarga nr 4184/10, wyrok z dnia 24 maja 2016 r. w sprawie Przydział przeciwko Polsce, skarga nr 15487/08).

Bezrefleksyjne egzekwowanie uprawnienia do zapewnienia oskarżonemu możliwości uczestniczenia w przesłuchaniu świadka będącego małoletnim pokrzywdzonym, w szczególnych wypadkach, może stać w wyraźnej kolizji z inną konwencyjną gwarancją, jaką jest zakaz nieludzkiego traktowania. Ten ostatni odnosi się przecież nie tylko do sytuacji oskarżonych, ale może mieć zastosowanie także do osób pokrzywdzonych.

Istotne znaczenie ma ocena na ile poważne były przyczyny, które spowodowały ograniczenie stronom bezpośredniego dostępu do źródła dowodowego oraz w jakim stopniu zapewniono obronie inne gwarancje weryfikacji dowodu z zeznań osoby, która nie została potem przesłuchana na rozprawie.

w niniejszej sprawie stanęły naprzeciw siebie dwa dobra: z jednej strony realizacja prawa oskarżonego do takiej formy weryfikacji dowodu z zeznań pokrzywdzonej w ramach prowadzonej obrony, jaką przewidują przepisy ustawy procesowej, a z drugiej strony – dobro dziecka, dla którego ponowne przesłuchanie zmierzające do odtworzenia okoliczności wydarzeń będących przedmiotem procesu, wiąże się z poważnymi przeżyciami mogącymi realnie wywołać negatywne skutki.

Jak już zaznaczono wyżej, Sąd Najwyższy orzekający w tej sprawie prezentuje pogląd, że realizacja prawa do obrony we wszystkich jego formach przewidzianych w ustawie procesowej nie jest dobrem absolutnym, dominującym nad wszystkimi innymi dobrami także chronionymi prawem, w tym obowiązkiem ochrony praw pokrzywdzonego. W szczególny sposób dotyczy to sytuacji, gdy chodzi o ofiary przestępstw popełnionych na tle seksualnym, przy czym konieczność tej ochrony wzmaga się dodatkowo, gdy pokrzywdzonym takimi czynami jest małoletnie dziecko.

Szczególna wrażliwość i brak w pełni ukształtowanych mechanizmów obronnych, nakazują strzec pokrzywdzonych tej kategorii przed tzw. wtórną wiktymizacją będącą wynikiem ich wielokrotnego angażowania w czynności procesowe. 

kontrola kasacyjna wykazała, że przyczynami zaniechania zrealizowania przez Sąd Apelacyjny dyrektywy zawartej w art. 185a § 1 in fine k.p.k. były: wiek pokrzywdzonej, będącej w chwili procesu sądowego nadal osobą małoletnią poniżej lat 15 oraz jej niestabilny stan emocjonalny, będący wynikiem przedmiotowej sprawy, utrzymujący się od dłuższego czasu i stwierdzony przez biegłych psychologów w dwóch opiniach niezależnych od siebie i odległych czasowo. Powody odstąpienia od ponownego przesłuchania pokrzywdzonej L. M. należało w tej sytuacji, ocenić jako poważne i uzasadnione.

Wprawdzie brak możliwości wykorzystania uprawnienia przewidzianego w art. 185a § 1 k.p.k. stanowi, co do zasady, odczuwalne ograniczenie warunków prowadzenia obrony, ale jego znaczenie w konkretnym procesie wymaga pogłębionej analizy przyczyn takiego stanu rzeczy, realnego wpływu organu procesowego na taką sytuację oraz oceny oddziaływania tego ograniczenia przy weryfikowaniu tego dowodu, a także rozważenia efektywności zastosowanych środków rekompensujących obronie odstąpienie od zapewnienia uczestniczenia w bezpośrednim przesłuchaniu małoletniego pokrzywdzonego.

Postanowienie SN z dnia 29 lipca 2016 r., V KK 2/16

Standard: 41629 (pełna treść orzeczenia)

Brak obrońcy w czasie pierwszego przesłuchania małoletniego powoduje konieczność powtórzenia tej czynności na żądanie oskarżonego. Analogiczne rozwiązanie przyjąć należy w sytuacji, gdy do przesłuchania małoletniego pokrzywdzonego dojdzie w tej fazie postępowania (in rem), w której sprawcy nie przysługuje jeszcze status strony procesowej.

Postanowienie SN z dnia 15 czerwca 2016 r., V KK 106/16

Standard: 7192

O ile wynikające z art. 185a § 1 k.p.k. żądanie ponownego przesłuchania pokrzywdzonego, gdy podczas pierwszego przesłuchania oskarżony nie miał obrońcy, nie musi być w żaden sposób uzasadnione, o tyle podniesienie zarzutu obrazy tego przepisu w apelacji, czy w kasacji musi się łączyć z wykazaniem wpływu uchybienia na treść wyroku (w art. 438 pkt 2 k.p.k. mówi się o obrazie przepisów postępowania, jeżeli mogła mieć wpływ na treść wyroku, natomiast mówiący o podstawach kasacyjnych art. 523 § 1 k.p.k. wymaga wykazania rażącego naruszenia prawa, mogącego mieć istotny wpływ na treść orzeczenia).

Postanowienie SN z dnia 27 października 2015 r., II KK 112/15

Standard: 61255 (pełna treść orzeczenia)

Brak zapisu obrazu i dźwięku z przesłuchania małoletniej pokrzywdzonej, który przecież w sposób najwierniejszy mógłby oddać treść i przebieg przesłuchania, stanowił dodatkowy i jakże ważki argument wspierający tezę o potrzebie ponowienia tej czynności procesowej. Opisane uchybienie mogło realnie utrudnić oskarżonemu kwestionowanie relacji pokrzywdzonej, co niewątpliwie stawiało pod znakiem zapytania rzetelność procesu w rozumieniu art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności z 1950 r.

Wyrok SN z dnia 16 kwietnia 2015 r., V KK 4/15

Standard: 42027 (pełna treść orzeczenia)

Przeprowadzenie czynności ponownego przesłuchania małoletniego świadka pokrzywdzonego, zainicjowanej żądaniem oskarżonego, który nie miał obrońcy w czasie pierwszego przesłuchania (art. 185a § 1 k.p.k.), powoduje, że – niezależnie od wyników tej czynności – niedopuszczalne jest uwzględnienie zgłoszonego przez oskarżonego w oparciu o tę samą przesłankę kolejnego żądania przesłuchania tego świadka.

Wyrok SN z dnia 1 marca 2013 r., III KK 211/12

Standard: 17110 (pełna treść orzeczenia)

Samo zgłoszenie przez oskarżonego żądania, obojętnie w jakiej formie, w tym także za pośrednictwem swego obrońcy i bez potrzeby podawania jakichkolwiek powodów takiego wniosku, obliguje sąd do ponownego przesłuchania dziecka, jeżeli tylko spełniony jest warunek nieposiadania przez tego oskarżonego obrońcy podczas pierwszego przesłuchania, co w niniejszym sprawie właśnie wystąpiło.

Przewidziane w art. 185a § 1 in fine k.p.k. ponowne przesłuchanie pokrzywdzonego dziecka, o jakim mowa w tym przepisie, gdy żąda tego oskarżony, który nie miał obrońcy w czasie pierwszego przesłuchania pokrzywdzonego, nie jest uzależnione od uprzedniego poznania opinii psychologa co do możliwości uzyskania od dziecka określonych informacji oraz wpływu takiego przesłuchania na jego psychikę. 

Ochrona zdrowia psychicznego dziecka realizowana jest bowiem przez regułę jednorazowego jego przesłuchania (art. 185a § 1 in principio), a także przez sposób każdego przesłuchania takiego dziecka i forum tej czynności (§ 2 art. 185a), zaś przy potrzebie ponownego jego przesłuchania ustawodawca nadaje prymat zasadzie prawdy (przesłuchanie dla wyjaśnienia istotnych okoliczności) lub prawa do obrony (przesłuchanie na żądanie oskarżonego). 

Ustawodawca wyraźnie wskazał na ujawnienie nowych okoliczności, dla których wyjaśnienia przydatne mogą być ponowne zeznania świadka. Uchybienia proceduralne mogą wprawdzie eliminować z materiału dowód przeprowadzony z naruszeniem prawa, nie mogą być jednak traktowane jako nowe okoliczności, ujawnione, po pierwszym przesłuchaniu przeprowadzonym w trybie art. 185a § 1 k.p.k., jako że istniały one już w chwili powstawania dowodu.

Wyrok SN z dnia 11 maja 2012 r., IV KK 30/12

Standard: 61759 (pełna treść orzeczenia)

Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z dnia 30 listopada 2004 r. sygn. I KZP 25/04 podkreślił, że zasadą określoną w art. 185a k.p.k. jest przesłuchanie małoletniego świadka tylko jeden raz. Od zasady tej przewidziano jednak dwa wyjątki.

- ujawnienie się okoliczności, których wyjaśnienie wymaga ponownego przesłuchania

- żądanie ponownego przesłuchania przez oskarżonego, który nie miał obrońcy w czasie pierwszego przesłuchania pokrzywdzonego.

Potrzeba ponownego przesłuchania małoletniego świadka musi być oceniana niezwykle wstrzemięźliwie, by nie zwiększać jego traumatycznych przeżyć, co wielokrotnie podkreślano w doktrynie i orzecznictwie (por. choćby postanowienie SN z dnia 30 września 2010 r. sygn. I KZP 21/10 oraz wyrok SA we Wrocławiu z dnia 21 maja 2008 r. sygn. II AKa 104/08).

W art. 185a k.p.k. ustawodawca jednoznacznie określił zarówno zasady ochrony świadka pokrzywdzonego przestępstwami wymienionymi w tym przepisie, który w chwili przesłuchania nie ukończył 15 lat - przed powtórną wiktymizacją, jak i jej granice, uwzględniając przy tym obowiązek dotarcia do prawdy oraz konieczność zapewnienia podstawowych uprawnień do realizowania obrony przez oskarżonego. Temu ostatniemu stworzono możliwość skutecznego domagania się ponownego przesłuchania pokrzywdzonego o jakim mowa w powołanym przepisie - i to bez dodatkowych warunków - o ile nie miał obrońcy w czasie, gdy przeprowadzano pierwsze przesłuchanie takiego pokrzywdzonego.

Wniosek o ponowne przesłuchanie świadka, który złożył już zeznania w trybie art. 185a k.p.k., można oddalić wówczas, gdy nie wyjdą na jaw, w trakcie postępowania prowadzonego po takim przesłuchaniu, istotne okoliczności, które wyjaśnić można tylko poprzez ponowne przesłuchanie pokrzywdzonego (por. wyrok SN z dnia 16 marca 2011 r. sygn. III KK 278/10

Wyrok SA we Wrocławiu z dnia 5 kwietnia 2012 r., II AKa 78/12

Standard: 26159 (pełna treść orzeczenia)

Ustawodawca czyni wyraźną dystynkcję i jednoznacznie różnicuje sytuacje, w których ponowne przesłuchanie pokrzywdzonego określonego w art. 185a § 1 k.p.k. ma nastąpić z uwagi na „wyjście na jaw istotnych okoliczności” oraz z uwagi na „żądanie oskarżonego, który nie miał obrońcy w czasie pierwszego przesłuchania pokrzywdzonego”. W pierwszym wypadku zakres dokonywanej przez sąd oceny zasadności ewentualnego wniosku jest o wiele szerszy, aniżeli w drugim.

Postanowienie SN z dnia 15 marca 2012 r., III KK 244/11

Standard: 17108 (pełna treść orzeczenia)

Wniosek o ponowne przesłuchanie świadka, który złożył już zeznania w trybie art. 185a k.p.k. można oddalić wówczas, gdy nie wyjdą na jaw, w trakcie postępowania prowadzonego po takim przesłuchaniu, istotne okoliczności, które wyjaśnić można tylko poprzez ponowne przesłuchanie pokrzywdzonego.

Zgodnie z 185a k.p.k., osoba w nim wskazana powinna być, w toku całego postępowania, przesłuchana w charakterze świadka tylko raz. Przepis ten jest wyrazem szczególnej ochrony małoletniego pokrzywdzonego w sprawach o przestępstwa przeciwko wolności seksualnej i obyczajności oraz przeciwko rodzinie i opiece, który w chwili przesłuchania nie ukończył 15 lat, przed tzw. wtórną wiktymizacją ze strony organów ścigania i wymiaru sprawiedliwości. W ten sposób urzeczywistniana jest ochrona jego zdrowia psychicznego, czemu ma również służyć sposób przesłuchania oraz ograniczenie grona osób biorących udział w tej czynności (art. 185a § 2 k.p.k.).

Nie oznacza to jednak, że prawo określone w treści art. 185a k.p.k. ma charakter bezwzględny. Dopuszczalne jest bowiem powtórzenie przesłuchania małoletniego pokrzywdzonego, w dwóch ściśle wskazanych wypadkach.

Po pierwsze, jeżeli wyjdą na jaw istotne okoliczności, których wyjaśnienie wymaga ponownego przesłuchania.

Po drugie, wtedy gdy zażąda tego oskarżony, który nie miał obrońcy w czasie pierwszego przesłuchania małoletniego pokrzywdzonego (art. 185a § 1 k.p.k. in fine). W tej ostatniej sytuacji nie ma znaczenia, jaki jest powód tego wniosku, ani też czy oskarżony w ogóle go podał. Wystarczający jest sam fakt zgłoszenia żądania przez oskarżonego lub jego obrońcę, by sąd był zobowiązany do ponownego przesłuchania pokrzywdzonego poniżej 15 roku życia (zob. wyroki SN: z dnia 1 lutego 2008 r., V KK 231/07; z dnia 22 stycznia 2009 r., V KK 216/08 oraz postanowienie SN z dnia 24 listopada 2010 r., I KZP 21/10, BPK 2010, nr 6, s. 55).

Wyrok SN z dnia 16 marca 2011 r., III KK 278/10

Standard: 17652 (pełna treść orzeczenia)

W art. 185a k.p.k. ustawodawca jednoznacznie określił zarówno zasady ochrony świadka pokrzywdzonego przestępstwami wymienionymi w tym przepisie, który w chwili przesłuchania nie ukończył 15 lat – przed powtórną wiktymizacją, jak i jej granice, uwzględniając przy tym obowiązek dotarcia do prawdy oraz konieczność zapewnienia podstawowych uprawnień do realizowania obrony przez oskarżonego. Temu ostatniemu stworzono możliwość skutecznego domagania się ponownego przesłuchania pokrzywdzonego o jakim mowa w powołanym przepisie – i to bez dodatkowych warunków – o ile nie miał obrońcy w czasie, gdy przeprowadzano pierwsze przesłuchanie takiego pokrzywdzonego.

Postanowienie SN (7) z dnia 24 listopada 2010 r., I KZP 21/10

Standard: 17601 (pełna treść orzeczenia)

Jeżeli żądanie ponownego przesłuchania złożył obrońca oskarżonego, który w trakcie pierwszego przesłuchania pokrzywdzonych nie posiadał obrońcy, zachodzą obligatoryjne przesłanki do ponownego przesłuchania pokrzywdzonych. Oddalenie tego wniosku przy wskazaniu, iż zmierza on do przedłużenia postępowania, zapadło z rażącym naruszeniem art. 170 § 1 pkt. 5 k.p.k.

Do przesłuchania w trybie art. 185a k.p.k. winno dochodzić już po przedstawieniu zarzutu popełnienia przestępstwa, czyli w fazie postępowania przygotowawczego in personam, a nie we wstępnej fazie tego postępowania in rem. Wówczas istnieje bowiem możliwość wyznaczenia podejrzanemu obrońcy z urzędu, jeżeli nie posiada obrońcy z wyboru. W takich sytuacjach, w większości wypadków, będzie można poprzestać na jednorazowym przesłuchaniu małoletniego pokrzywdzonego, a prawo oskarżonego do obrony nie zostanie naruszone.

Art. 185a § 2 k.p.k., nie uzależnia sposobu i trybu przesłuchania od tego, czy następuje ono po raz pierwszy, czy też jest to przesłuchanie ponowne, skład sądu natomiast określa przepis art. 30 § 1 k.p.k. (por. uchwała SN z dnia 30 listopada 2004 r., I KZP 25/04). Wydaje się jednakże celowe z uwagi na znaczenie tych zeznań dla rozstrzygnięcia sprawy, aby przesłuchania przeprowadzał sędzia, który będzie brał udział w rozpoznawaniu sprawy, a więc przesłuchanie to winno odbyć się w trakcie trwania już postępowania sądowego.

Wyrok SN z dnia 24 listopada 2009 r., III KK 176/09

Standard: 61760 (pełna treść orzeczenia)

Przewidziane w art. 185a § 1 in fine k.p.k. ponowne przesłuchanie pokrzywdzonego dziecka o jakim mowa w treści powołanego wyżej przepisu z uwagi na ujawnienie się istotnych okoliczności wymagających dla ich wyjaśnienia takiego przesłuchania, lub gdy żąda tego oskarżony, który nie miał obrońcy w czasie pierwszego przesłuchania pokrzywdzonego, nie jest uzależnione od uprzedniego poznania opinii psychologa co do możliwości uzyskania od dziecka określonych informacji oraz wpływu takiego przesłuchania na jego psychikę. Ochrona zdrowia psychicznego dziecka realizowana jest bowiem przez regułę jednorazowego jego przesłuchania (art. 185a § 1 in principio k.p.k.), a także przez sposób każdego przesłuchania takiego dziecka i forum tej czynności (§ 2 art. 185a), zaś przy potrzebie ponownego jego przesłuchania ustawodawca nadaje prymat zasadzie prawdy (przesłuchanie dla wyjaśnienia istotnych okoliczności) lub prawa do obrony (przesłuchania na żądanie oskarżonego).

Tylko w przypadku zaistnienia pierwszej z tych sytuacji w grę wchodzi uprzednia ocena sądu, tak co do istotności (rangi) ujawnionych okoliczności, jak i potrzeby sięgania do ich wyjaśnienia przez ponowne przesłuchanie dziecka, nie da się tu bowiem wykluczyć innego sposobu ich wyjaśnienia.

W sytuacji drugiej, samo zgłoszenie przez oskarżonego żądania, obojętnie w jakiej formie, w tym także za pośrednictwem swego obrońcy i bez potrzeby podawania jakichkolwiek powodów takiego wniosku, obliguje sąd do ponownego przesłuchania dziecka, jeżeli tylko spełniony jest warunek nieposiadania przez tegoż oskarżonego obrońcy podczas pierwszego przesłuchania tego dziecka (vide: wyrok SN z dnia 1 lutego 2008 r., V KK 231/07).

Wyrok SN z dnia 22 stycznia 2009 r., V KK 216/08

Standard: 61761 (pełna treść orzeczenia)

Analiza art. 185a § 1 in fine k.p.k. wskazuje, że przewidziane w nim ponowne przesłuchanie pokrzywdzonego dziecka z uwagi na ujawnienie się istotnych okoliczności, wymagających dla ich wyjaśnienia takiego przesłuchania lub gdy żąda tego oskarżony, który nie miał obrońcy w czasie pierwszego przesłuchania pokrzywdzonego, nie jest uzależnione od uprzedniego poznania opinii psychologa co do możliwości uzyskania od dziecka określonych informacji oraz wpływu takiego przesłuchania na jego psychikę.

Ochrona zdrowia psychicznego dziecka realizowana jest przez regułę jednorazowego jego przesłuchania (art. 185a § 1 in princ.), a także przez sposób każdego przesłuchania dziecka i forum tej czynności (§ 2 art.185a).

Przy potrzebie ponownego jego przesłuchania ustawodawca nadaje prymat zasadzie prawdy (przesłuchanie dla wyjaśnienie istotnych okoliczności) lub prawa do obrony (przesłuchanie na żądanie oskarżonego). I jedynie w pierwszej z tych sytuacji w grę wchodzi uprzednia ocena sądu, tak co do istotności (rangi) ujawnionych okoliczności, jak i potrzeby sięgania dla ich wyjaśnienia do ponownego przesłuchania dziecka, nie da się tu bowiem wykluczyć innego sposobu ich wyjaśnienia.

W sytuacji drugiej, samo zgłoszenie przez oskarżonego żądania, obojętnie w jakiej formie, w tym także za pośrednictwem swego obrońcy i bez potrzeby podawania jakichkolwiek powodów takiego wniosku, obliguje sąd do ponownego przesłuchania dziecka, jeżeli tylko spełniony jest warunek nieposiadania przez tego oskarżonego obrońcy podczas pierwszego przesłuchania tego dziecka. Warunek ów jest bez wątpienia spełniony także w sytuacji, gdy w czasie pierwszego przesłuchania pokrzywdzonego dziecka nie funkcjonuje jeszcze w ogóle w procesie strona będąca oskarżonym sensu largo, a więc podejrzany.

Przy spełnieniu warunków, o jakich mowa w art.185a § 1 in fine k.p.k., ponowne przesłuchanie małoletniego pokrzywdzonego jest obligatoryjne.

Wniosek oskarżonego, o określony w art. 185a § 1 in fine k.p.k., może być skutecznie cofnięty zanim dojdzie do ponownego przesłuchania małoletniego.

Wyrok SN z dnia 1 lutego 2008 r., V KK 231/07

Standard: 26183 (pełna treść orzeczenia)

Serwis wykorzystuje pliki cookies. Korzystając z serwisu akceptujesz politykę prywatności i cookies.