Dziedziczenie roszczenia o zachowek (art. 1002 k.c.)

Roszczenie o zachowek Zachowek (art. 991 – 1011 k.c.) Skład spadku (art. 922 § 1 i 2 k.c.)

Wyświetl tylko:

Roszczenie z tytułu zachowku nie przechodzi na spadkobiercę osoby uprawnionej do zachowku jeżeli nie należy on do kręgu osób uprawnionych do zachowku po pierwszym spadkodawcy (art. 1002 k.c.).

Uchwała SN z dnia 13 kwietnia 2023 r., III CZP 125/22

Standard: 68547 (pełna treść orzeczenia)

Zgodnie z art. 1002 k.c. roszczenie z tytułu zachowku przechodzi na spadkobiercę osoby uprawnionej do zachowku tylko wtedy, gdy spadkobierca ten należy do osób uprawnionych do zachowku po pierwszym spadkodawcy. Cytowany przepis w sposób szczególny określa więc zasady dziedziczenia roszczenia o zachowek w sytuacji, gdy uprawniony do zachowku zmarł przed zaspokojeniem tego roszczenia. Na ograniczenie dziedziczenia nie ma przy tym wpływu fakt wytoczenia powództwa o zachowek jeszcze za życia uprawnionego (wyrok SN z 28.04.2010r., III CSK 143/09 ).

Wyłączenie z art. 1002 k.c. nie dotyczy natomiast wierzytelności o zapłatę kosztów procesu Wierzytelności te mają charakter odrębny wobec roszczenia o zapłatę zachowku i stąd przeszły w wyniku dziedziczenia na wszystkich spadkobierców.

Postanowienie SO w Poznaniu z dnia 9 maja 2014r. XV Cz 536/14

Standard: 8486 (pełna treść orzeczenia)

Przepisy regulujące zachowek, w tym także art. 1002 k.c., są  konsekwencją przyjętej przez ustawodawcę koncepcji prawa spadkowego.

Ratio legis art. 1002 k.c. opiera się na założeniu, że skoro prawo do zachowku wynika z relacji spadkobiercy z osobami najbliższymi, to dziedziczenie roszczenia z tego tytułu powinno być także oparte na tej samej relacji.

Swoboda ustawodawcy w zakresie regulacji zachowku została potwierdzona przez Trybunał Konstytucyjny w wydanym w pełnym składzie wyroku z 31 stycznia 2001 r., sygn. P 4/99, w którym Trybunał stwierdził, że "w odróżnieniu (...) od prawa dziedziczenia konstytucja nie ustanawia gwarancji dla samej instytucji zachowku, w szczególności nie nakazuje jej wprowadzenia, a więc tym bardziej nie determinuje ani jej kształtu, ani kręgu osób uprawnionych. Konstytucja nie rozstrzyga również, czy prawo do zachowku winno dotyczyć całego majątku należącego do spadkodawcy, czy też tylko niektórych składników tego majątku. Skoro ustawodawca może, nie naruszając konstytucji, wyłączyć pewne prawa majątkowe spod mechanizmu dziedziczenia i wprowadzić ich szczególną sukcesję w razie śmierci osoby będącej ich podmiotem, to może także modyfikować regulację zachowku".

Kwestia ograniczenia dziedziczenia roszczenia o zachowek jest przedmiotem dyskusji wśród przedstawicieli doktryny. Jednakże kontestowanie rozwiązań ustawowych nie znaczy samo przez się, że naruszają one normy i standardy konstytucyjne. Zaskarżona regulacja jest elementem zwartego i spójnego pod względem legislacyjnym i aksjologicznym systemu zachowku, realizującego przyjętą przez ustawodawcę koncepcję ograniczenia swobody testowania z uwagi na konieczność ochrony interesów najbliższej rodziny spadkodawcy. Eliminacja jednej z norm tworzących ten system mogłaby spowodować jego dezintegrację. Podkreślił to również Sąd Najwyższy w wyroku oddalającym skargę kasacyjną skarżącej. SN uznał, że, niezależnie od zastrzeżeń formułowanych w piśmiennictwie pod adresem ograniczenia dziedziczenia roszczenia z tytułu zachowku, regulacja zawarta w art. 1002 k.c. jest wyraźna i jednoznaczna, realizuje czytelne cele jurydyczne i humanistyczne i wyłącza przyjęcie istnienia luki konstrukcyjnej czy aksjologicznej (wyrok z 28 kwietnia 2010 r., sygn. akt III CSK 143/09, s. 6 uzasadnienia).

Postanowienie TK z dnia 8 czerwca 2011 r., SK 14/10

Standard: 33806 (pełna treść orzeczenia)

Artykuł 445 § 3 k.c. nie może być stosowany w drodze analogii do roszczenia z tytułu zachowku (art. 1002 k.c.).

Na ograniczenie dziedziczenia roszczenia o zachowek (art. 1002 k.c.) nie ma wpływu ani uznanie roszczenia przez zobowiązanego na piśmie, ani wytoczenie powództwa o zachowek za życia uprawnionego.

Nie można zaaprobować zasugerowanej próby uzupełnienia art. 1002 k.c. treścią normatywną art. 445 § 3 (przy uwzględnieniu art. 449 k.c.), podjętej w związku z tym, że powództwo Krzysztofa C. – jeszcze za jego życia – zostało wytoczone przed sąd, a strona pozwana uznała je na piśmie. Zdaniem skarżącej, skoro roszczenie o zadośćuczynienie pieniężne za doznaną krzywdę przechodzi na spadkobierców, gdy zostało w ten sposób uznane, to tym bardziej dotyczy to roszczenia o zachowek; akt uznania oraz wniesienie powództwa przekształca „roszczenia niedziedziczne w prawa należące do spadku”.

Przedstawiając taką propozycję wnioskowania prawniczego, skarżąca pominęła jednak, że całkowicie odmienny jest zarówno cel, jak i przedmiot regulacji zawartych w art. 445 § 3 i art. 1002 k.c.; obydwa roszczenia mają różny charakter i cel prawny, jak też nie można przypisać im wspólnego lub tylko zbieżnego podłoża aksjologicznego. 

Roszczenie o zachowek jest roszczeniem majątkowym, pozbawionym pierwiastka osobowego, mającym na celu realizację interesów rodzinnych, zgodnie z pierwotnymi ideami prawa spadkowego oraz instytucji zachowku, chroniącej bezpośrednich spadkobierców ustawowych przed pokrzywdzeniem ze strony spadkodawcy. Wysokość tego roszczenia nie zależy od walorów podmiotowych uprawnionego i zobowiązanego ani od jakichkolwiek wartościowań po ich stronie. Przepis art. 1002 k.c. ogranicza dziedziczność tego roszczenia do najbliższych członków rodziny uprawnionego, będących zarazem uprawnionymi do zachowku po pierwszym spadkodawcy; jego treść jest jednoznaczna, a cel jasno określony, zatem o tożsamości aksjologicznej z roszczeniem o zadośćuczynienie nie może być mowy (por. uz. uchwały (7) SN  z dnia 16 marca 1970 r. – zasady prawnej – III CZP 112/69).

Regulacja zwarta w art. 1002 k.c., wyraźna i jednoznaczna, realizująca – niezależnie od adresowanych pod jej adresem krytyk – czytelne cele jurydyczne i wartości humanistyczne, wyłącza przyjęcie istnienia luki konstrukcyjnej lub aksjologicznej

Wykładnia art. 1002 k.c. nie nastręcza istotnych trudności, a występujące w judykaturze wątpliwości dotyczące kręgu osób uprawnionych do dziedziczenia na podstawie tego przepisu zostały w judykaturze i piśmiennictwie jednoznacznie wyjaśnione. Przyjęto, że roszczenie z tytułu zachowku przechodzi na spadkobierców osoby uprawnionej, jeżeli należą oni do kręgu osób uprawnionych do zachowku po pierwszym spadkodawcy (art. 991 k.c.), a więc niezależnie od tego, czy w konkretnej sytuacji faktycznej przysługiwałoby im własne prawo do zachowku po tym pierwszym spadkodawcy (por. uchwały SN z dnia 22 grudnia 1982 r., III CZP 60/82 oraz z dnia 20 grudnia 1988 r., III CZP 101/88).

Wyrok SN z dnia 28 kwietnia 2010 r., III CSK 143/09

Standard: 53631 (pełna treść orzeczenia)

Zobacz glosy

Roszczenie uprawnionego z tytułu zachowku, który nie zaspokoił go w związku ze śmiercią, przechodzi na dziedziczące po nim dzieci; jeżeli przedmiotem takiego roszczenia jest wierzytelność wynikająca z dziedziczenia gospodarstwa rolnego, przepis art. 1082 k.c. nie ma zastosowania.

Uprawnionemu do zachowku służy przeciwko spadkobierczyni wierzytelność o wypłacenie sumy pieniężnej, stanowiącej równowartość idealnej części czystego spadku. Do odpowiedzialności spadkobierców za zachowek mają zastosowanie przepisy o odpowiedzialności za długi spadkowe (księgi czwartej tyt. VII), ile nie ma odrębnych unormowań zawartych w przepisach o zachowku (tytuł IV tej księgi).

O przechodzeniu roszczenia o zachowek na spadkobierców osoby uprawnionej traktuje przepis art. 1002 k.c. Wykładnia gramatyczna tego przepisu mogłaby wskazywać na to, że roszczenie o zachowek przechodzi tylko na tych spadkobierców, którzy byliby uprawnieni do zachowku także po pierwszym spadkodawcy. Jednakże wykładnia funkcjonalna tego przepisu, zasady słuszności oraz cel jakiemu instytucja zachowku służy przemawiają za przyjęciem, że spadkobiercom uprawnionym do zachowku służy roszczenie o wierzytelność, jaka przypadałaby mu, gdyby sam uprawnienie to realizował.

Uchwała SN z dnia 20 grudnia 1988 r., III CZP 101/88

Standard: 55088 (pełna treść orzeczenia)

Przepis art. 1002 k.c. nie uzasadnia poglądu o niezbywalności roszczenia o zachowek.

Przepis powyższy zawiera jedynie ograniczenia w zakresie dziedziczenia roszczenia o zachowek; nie uzasadnia on sam przez się poglądu, że ustawodawca - wprowadzając w tym zakresie ograniczenia w stosunku do poprzednio obowiązującego art. 158 prawa spadkowego - zamierzał nadać roszczeniu o zachowek charakter ściśle osobisty, wyłączający jego zbywalność.

Uchwała SN z dnia 13 lutego 1975 r., III CZP 91/74

Standard: 53633 (pełna treść orzeczenia)

Serwis wykorzystuje pliki cookies. Korzystając z serwisu akceptujesz politykę prywatności i cookies.