Doliczenie do spadku darowizn uczynionych przez spadkodawcę (art. 993 k.c.)

Zaliczenie darowizn i zapisów windykacyjnych (art. 993 - 996 k.c.)

Wyświetl tylko:

Przepis art. 993 k.c. reguluje sposób obliczania substratu zachowku. Wymaga przy obliczaniu zachowku uwzględniania darowizn i zapisów windykacyjnych dokonanych przez spadkodawcę. Modyfikuje tym samym zasadę wynikającą z art. 991 § 1 k.c., zgodnie z którą podstawą ustalenia zachowku jest czysta wartość spadku.

Celem art. 993 k.c. jest ochrona osób uprawnionych do zachowku, którym ustawa przyznaje roszczenie wobec spadkobiercy o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia (art. 991 k.c.).

Nieuwzględnienie darowizn i zapisów windykacyjnych przy ustalaniu należnego uprawnionym członkom rodziny zachowku, mogłoby prowadzić do ich pokrzywdzenia, a w skrajnych przypadkach do pozbawienia ich podstaw egzystencji. Z uwagi na cel ochronny art. 991 i 993 k.c., użyty w tym ostatnim przepisie termin darowizna nie może być wykładany ściśle, a przepis art. 993 k.c. powinien być stosowany na zasadzie ostrożnej analogii do umów nieodpłatnych, a w wyjątkowych sytuacjach także do umów mieszanych, na mocy których czynione są nieekwiwalentne – w ujęciu obiektywnym – przysporzenia kosztem majątku spadkodawcy (negotio mixtum cum donatione). Jako przepisy wyznaczające granice prawnie chronionej autonomii podmiotów prawa cywilnego, są one przepisami bezwzględnie obowiązującymi.

Granice (i uzasadnienie) analogicznego stosowania art. 993 k.c. wyznaczają przede wszystkim zasady i wartości konstytucyjne, a także cele i wartości chronione przez prawo cywilne. Nie każda jednak nieekwiwalentna obiektywnie czynność może być kwalifikowana jako darowizna w rozumieniu art. 993 k.c. (por. uchwały SN z: 21 czerwca 2012 r., III CZP 29/12; 25 listopada 2005 r., II CZP 59/05; 19 lutego 1991 r., III CZP 4/91; por. też uchwała SN z 27 kwietnia 2022 r., III CZP 57/22).

Artykuł 993 k.c. nie znajduje zastosowania do umów wzajemnych, takich jak umowa dożywocia. Dożywocie jest umową prawa cywilnego o charakterze kauzalnym, konsensualnym, dwustronnie zobowiązującym, odpłatnym i wzajemnym (postanowienie SN z 16 kwietnia 2021 r., V CSK 293/20).

Wyrok SN z dnia 1 czerwca 2022 r., I NSNc 551/21

Standard: 61986 (pełna treść orzeczenia)

Sąd NajwyższyPrawo cywilne

Jeżeli uprawniony do zachowku dziedziczący wespół z innymi osobami, nie otrzymał należnego mu zachowku, ma przeciwko współspadkobiercom roszczenia o zapłatę sumy potrzebnej do pokrycia zachowku albo jego uzupełnienia, a darowizna dokonana przez spadkobiercę podlega doliczeniu do spadku zgodnie z zasadami uregulowanymi w art. 993 k.c. i nast.k.c. Jeżeli spadkodawca dokonał darowizny wyczerpującej cały spadek, uprawniony do zachowku może dochodzić od obdarowanego roszczenia o zachowek w granicach określonych w art. 1000 k.c.

Wyrok SA w Warszawie z dnia 22 września 2017 r. VI ACa 322/16

Standard: 13292 (pełna treść orzeczenia)

Sądy ApelacyjnePrawo cywilne

O wielkości zachowku winna decydować chwila otwarcia spadku, ponieważ z tą chwilą powstaje dla osoby uprawnionej roszczenie o zachowek.

Stosownie do treści art. 993 kc – „ przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się zapisów zwykłych i poleceń, natomiast dolicza się do spadku, stosownie do przepisów poniższych, darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę”.

Z powyższego przepisu wynika, że co do zasady doliczanie darowizn do substratu zachowku jest obligatoryjne i nie dotyczy to wyłącznie drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych oraz dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, o ile dotyczy to osób nie będących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku. A contrario – darowizny dokonane na rzecz spadkobierców i osób uprawnionych do zachowku podlegają doliczeniu do substratu zachowku zawsze, bez względu na to, kiedy zostały dokonane.

 

Wyrok SO w Siedlcach z dnia 19 kwietnia 2017 r. I C 1113/16

Standard: 8908 (pełna treść orzeczenia)

Sądy OkręgowePrawo cywilne

Przewidziany w art. 993 k.c. sposób ustalania wysokości zachowku, a więc wymóg doliczenia darowizn oraz zapisów windykacyjnych dokonanych przez spadkodawcę uniemożliwia mu proste obejście przepisów o ochronie osób najbliższych przed dyspozycjami na wypadek śmierci.

Intencją ustawodawcy, co do ukształtowania zamkniętego katalogu przypadków doliczeń, było to żeby istniała możliwość doliczenia do masy spadkowej przedmiotów, środków pieniężnych, które w chwili otwarcia spadku nie należały już do majątku zmarłego, ponieważ zostały przeniesione do majątku osoby trzeciej w drodze darowizny lub zapisu windykacyjnego.

Wyrok  z dnia 30 listopada 2016 r., I ACa 562/16

Standard: 37653 (pełna treść orzeczenia)

Sądy ApelacyjnePrawo cywilne

Doliczenie darowizny do spadku jest niezależne od tytułu powołania do spadku (ustawa, testament), jak też od tego, czy spadkobierca obdarowany jest jednocześnie osobą uprawnioną do zachowku. Nadto darowizny uczynione na rzecz spadkobierców oraz osób uprawnionych do zachowku są doliczane do spadku bez względu na czas ich dokonania. Na poczet zachowku nie dolicza się natomiast darowizn dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty na rzecz osób niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku. Na poczet zachowku nie dolicza się natomiast darowizn dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty na rzecz osób niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku. Na poczet zachowku nie dolicza się natomiast darowizn dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty na rzecz osób niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku.

Na poczet zachowku nie dolicza się natomiast darowizn dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty na rzecz osób niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku.

Wyrok SA w Szczecinie z dnia 5 października 2016 r. I ACa 21/16

Standard: 13293 (pełna treść orzeczenia)

Sądy ApelacyjnePrawo cywilne

Według art. 994 § 1 k.c. przy obliczaniu zachowku nie dolicza się do spadku drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych, ani dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, darowizn na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku. Ponadto zgodnie z przepisem art. 995 § 1 k.c. wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalania zachowku.

W konsekwencji, darowizny dokonane na rzecz spadkobierców albo osób uprawnionych do zachowku podlegają doliczeniu do spadku niezależnie od tego, kiedy zostały dokonane (zob. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 lutego 2014 r., I CSK 252/13).

Wyrok SA w Warszawie z dnia 3 sierpnia 2016 r. VI ACa 868/15

Standard: 13294 (pełna treść orzeczenia)

Sądy ApelacyjnePrawo cywilne

 

Na potrzeby ustalania prawa do zachowku, w orzecznictwie przyjmuje się szerokie rozumienie pojęcia darowizny obejmujące każde jednokierunkowe, nieodpłatne przysporzenie majątkowe, bez cech ekwiwalentności.

Wyrok SO w Nowym Sączu z dnia 20 listopada 2015 r. sygn. akt I C 719/14

Standard: 5425 (pełna treść orzeczenia)

Sądy OkręgowePrawo cywilne

Stanowiący podstawę doliczenia przepis art. 993 k.c., nie wprowadza żadnych szczególnych przesłanek. W szczególności nie decyduje o doliczeniu ani przedmiot świadczenia spadkodawcy, ani też jego cel. Istotne jest, aby przybrało ono postać właściwą darowiźnie (por. postanowienie SN z 30 marca 2011 r., III CZP 136/10).

Do sądu należy przy tym każdorazowo ocena, czy dana czynność jest darowizną i w jakim zakresie doliczyć określone w niej przysporzenie do substratu zachowku (por. orz. SN z dnia 17 czerwca 1953 r., II C 534/53).

Wyrok SN z dnia 18 czerwca 2014 r., V CSK 413/13

Standard: 37610 (pełna treść orzeczenia)

Sąd NajwyższyPrawo cywilne

Doliczeniu do spadku podlegają jedynie darowizny w rozumieniu art. 888 k.c. poczynione przez spadkodawcę a nie jakiekolwiek inne przysporzenia pod tytułem darmym.

Wyrok SA w Warszawie z dnia 11 marca 2014 r. VI ACa 1530/13

Standard: 13291 (pełna treść orzeczenia)

Sądy ApelacyjnePrawo cywilne

Pojęcie „darowizna” użyte zarówno w art. 1039 k.c., jak i art. 993 k.c., powinno być wykładane tak samo.

Wypowiedzi nauki na temat rodzaju świadczeń z majątku spadkodawcy zaliczalnych na poczet zachowku uprawnionym do niego są zróżnicowane. Według jednego poglądu, art. 993 k.c. dotyczy wyłącznie świadczenia uzyskanego w wykonaniu umowy darowizny jako jednej z umów nazwanych, a według przeciwnego - art. 993 k.c. ma zastosowanie do wszystkich świadczeń pod tytułem darmym. Stanowisko kompromisowe zakłada, że odpowiedzi na pytanie o zaliczenie przysporzenia na poczet substratu zachowku należy dokonać z uwzględnieniem skutku spowodowanego przez dokonaną czynność w majątku spadkodawcy i uprawnionego do zachowku, a nie według formalnych cech konstrukcyjnych samej czynności.

W orzecznictwie dostrzegalna jest tendencja, by zakres przysporzeń zaliczalnych na poczet zachowku (art. 993 k.c.) wyznaczać zbieżnie z zakresem przysporzeń zaliczalnych na poczet schedy spadkowej (art. 1039 § 1 k.c.). Jej wyrazem jest pogląd, że doliczaniu na potrzeby ustalenia wysokości substratu zachowku podlega wartość nieruchomości, której posiadanie spadkobierca nabył od spadkodawcy, natomiast prawo własności do niej uzyskał wskutek uwłaszczenia (por. wyrok SN z 2 grudnia 2011 r., III CSK 77/11)

Uchwała SN z dnia 7 lutego 2014 r., III CZP 114/13

Standard: 37644 (pełna treść orzeczenia)

Sąd NajwyższyPrawo cywilne

Przy wykładni art. 993 k.c. należy mieć na względzie, że o doliczeniu świadczenia do spadku (celem ustalenia substratu zachowku) nie decyduje ani przedmiot świadczenia spadkodawcy, ani też cel tego świadczenia. Istotne jest tylko to, aby miało ono postać „darowizny”, o której mowa w art. 888 i nast. kodeksu cywilnego ( por. postanowienie SN z 30 marca 2011 r., III CZP 136/10).

Umowa, której przedmiotem jest nieodpłatne przekazanie gospodarstwa rolnego w zamian za rentę strukturalną, w sytuacji gdy strony nie przypisały jej wyraźnie charakteru umowy darowizny, nie wywiera skutków prawnych, zastrzeżonych dla tego rodzaju umowy. W konsekwencji, wartości gospodarstwa rolnego przekazanego przez spadkodawcę na podstawie takiej umowy nie uwzględnia się przy ustalaniu zachowku.

Tezę tą wzmacnia również konstrukcja samej instytucji zachowku, w której zaliczanie darowizn dokonywane jest w istocie w drodze wyjątku od zasady ustalania zachowku w oparciu o stan czynny masy spadkowej. W tej sytuacji darowiznę należy pojmować ściśle - jako odrębny typ umowy, nie zaś jako każde inne bezpłatne przysporzenie, dokonane na podstawie umowy uregulowanej poza przepisami art. 888 – 902 kodeksu cywilnego.

Wyrok SA w Białymstoku z dnia 9 stycznia 2013 r., I ACa 714/12

Standard: 58470 (pełna treść orzeczenia)

Sądy ApelacyjnePrawo cywilne

Przy ustalaniu zachowku nie uwzględnia się wartości gospodarstwa rolnego przekazanego przez spadkodawcę następcy na podstawie umowy przewidzianej w art. 59 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin ( t.j. Dz. U. z 1989 r. Nr 24, poz. 133 ze zm.).

Zasada doliczania wszystkich darowizn, poza wymienionymi w art. 994 § 1 i 2 k.c., która podyktowana jest ochroną osób uprawnionych do zachowku oraz uniemożliwieniem spadkodawcy rozdysponowania majątkiem za życia, a pozbawienie spadkobiercy zachowku przewidziane zostało jedynie przez wydziedziczenie, w wypadkach ściśle uregulowanych w art. 1008 i nast. k.c.

Użyte w art. 993 k.c. pojęcie darowizny odnosi się do umowy uregulowanej w art. 888 k.c., którą darczyńca zobowiązuje się do bezpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego kosztem swojego majątku, jeśli nie dotyczy bezpłatnych przysporzeń objętych art. 889 k.c.

Uchwała SN z dnia 21 czerwca 2012 r., III CZP 29/12

Standard: 38293 (pełna treść orzeczenia)

Sąd NajwyższyPrawo cywilne

Kwestia darowizn podlegających doliczeniu do substratu zachowku została jasno uregulowana w art. 993 i 994 k.c. Z przepisów tych wynika, że zasadą jest, iż zaliczeniu podlegają wszystkie darowizny. Wyjątek stanowią drobne darowizny przyjęte zwyczajowo w danych stosunkach oraz darowizny na rzecz osób niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku dokonane ponad 10 lat przed otwarciem spadku (dodatkowe wyjątki przewidują art. 994 § 2 i 3 k.c.).

Charakter powołanych przepisów jest jednoznaczny. Ustawodawca, poza wskazanymi wyjątkami, nie zdecydował się na uzależnienie doliczania wartości świadczeń na podstawie umów darowizn do substratu zachowku od ich przedmiotu. Bez względu więc na to, czy przedmiotem darowizny jest nieruchomość, czy ruchomość, gospodarstwo rolne, czy przedsiębiorstwo, wartość darowizny podlega zaliczeniu na substrat zachowku.

Ponadto, ustawodawca nie uzależnił także kwestii doliczania darowizn do substratu zachowku od celu, w jakim darowizna została dokonana. Nie ma więc znaczenia, czy darczyńca chciał w ten sposób uregulować sprawy majątkowe, czy uzyskać uprawnienie do renty bądź emerytury. Istotne jest, że zdecydował się na zawarcie umowy darowizny w kształcie przewidzianym w kodeksie cywilnym.

Postanowienie SN z dnia 30 marca 2011 r., III CZP 136/10

Standard: 37690 (pełna treść orzeczenia)

Sąd NajwyższyPrawo cywilne

Bez względu na to, czy przedmiotem darowizny jest nieruchomość, czy ruchomość, gospodarstwo rolne, czy przedsiębiorstwo, wartość darowizny podlega zaliczeniu na substrat zachowku. Ponadto, ustawodawca nie uzależnił także kwestii doliczania darowizn do substratu zachowku od celu, w jakim darowizna została dokonana. Nie ma więc znaczenia, czy darczyńca chciał w ten sposób uregulować sprawy majątkowe, czy uzyskać uprawnienie do renty bądź emerytury. Istotne jest, że zdecydował się na zawarcie umowy darowizny w kształcie przewidzianym w kodeksie cywilnym.

Postanowienie SN z dnia 30 marca 2011 r. III CZP 136/10

Standard: 13298 (pełna treść orzeczenia)

Sąd NajwyższyPrawo cywilne

Serwis wykorzystuje pliki cookies. Korzystając z serwisu akceptujesz politykę prywatności i cookies.