Strona podmiotowa przestępstwa z art. 220 k.k.
Niedopełnienie obowiązków z zakresu bhp (art. 220 k.k.)
Przestępstwo z art. 220 k.k. można popełnić zarówno umyślnie (§ 1), jak i nieumyślnie (§ 2), to w pierwszej kolejności trzeba podkreślić, że umyślność odnosi się nie do skutku wypadku przy pracy, ale do wcześniejszego stanu polegającego na zagrożeniu bezpieczeństwa i higieny pracy. Zgoda na to zagrożenie, przy jednoczesnym braku zgody na skutek tego zagrożenia, oznacza umyślność odnoszoną do stanu zagrożenia, ponieważ ten stan jest ustawowym znamieniem przestępstwa z art. 220 § 1 k.k. (podkreślenie SN). Innymi słowy, narażenie na bezpośrednie niebezpieczeństwo może być umyślne albo nieumyślne, a dalsze skutki mogą być objęte tylko nieumyślnością, co wynika z istoty przestępstwa narażenia na niebezpieczeństwo.
Jak podkreśla się w doktrynie, rozstrzygnięcie o rodzaju zamiaru zależne jest od nastawienia sprawcy do wypełniania obciążających go obowiązków z zakresu bhp.
Umyślność może wystąpić w obu formach – w postaci zamiaru bezpośredniego lub ewentualnego.
Podobnie nieumyślność może przyjąć formę lekkomyślności (świadomej nieumyślności) lub niedbalstwa (nieświadomej nieumyślności).
Jeżeli sprawca mimo świadomości, że może pojawić się w związku z jego zaniechaniem wskazane zagrożenie chronionych dóbr pracownika, nie podejmuje czynności - nawet nie wystarczających z punktu widzenia zasad bhp, ale mających zabezpieczyć pracownika przed tym zagrożeniem - to taki stan rzeczy stanowi podstawę do przyjęcia zamiaru ewentualnego. Odpowiednio, nieumyślność w formie lekkomyślności będzie mieć miejsce wtedy, gdy sprawca nie mając zamiaru naruszenia zasad ostrożności mogących w konkretnej sytuacji prowadzić do bezpośredniego niebezpieczeństwa dla życia albo zdrowia pracownika w postaci ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, lecz przewidując wystąpienie takiego niebezpieczeństwa, podejmie czynności mające mu zapobiec. Podjęte przez sprawcę czynności nie będą przy tym mogły zostać zakwalifikowane jako dopełnienie obowiązków z zakresu bhp mających chronić wskazane dobra pracownika, lecz stanowić będą wyraz woli sprawcy uniknięcia opisanego w art. 220 k.k. niebezpieczeństwa dla chronionych dóbr pracownika, przy zastosowaniu mniej skutecznych metod w nadziei, że okażą się one wystarczające dla zapobieżenia jego wystąpieniu.
Niedbalstwo można będzie przyjąć wówczas, gdy sprawca - znając swoje obowiązki z zakresu bhp, pozostawać będzie w przekonaniu, że je wypełnił i pracownikom nie grozi bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, choć mógł przewidzieć, że tak nie jest (por. E. Hryniewicz – Lach [w:] Kodeks karny. Część szczególna, Tom I. Komentarz. Warszawa 2017, s. 1010 – 1011). Przykładowo, Sąd Najwyższy przyjmował również, że świadome zlekceważenie obowiązku sprawdzenia rzeczywistych kwalifikacji pracowników jest oczywistym i umyślnym naruszeniem obowiązków przełożonego (podkreślenie SN).
Stwierdzenie posiadania przez podległych pracowników określonych umiejętności i kwalifikacji należy w oczywisty sposób do przełożonego i stanowi podstawową czynność, która musi poprzedzać rozdział stanowisk pracy, jeżeli mają być spełnione wymagania warunkujące bezpieczeństwo pracy (por. wyrok SN z dnia 19 listopada 1997 r., III KKN 267/96).
Wyrok SN z dnia 24 maja 2022 r., V KK 455/21
Standard: 77359 (pełna treść orzeczenia)
W odniesieniu do regulacji prawnych wyznaczających zakres odpowiedzialności za bezpieczeństwo i higienę pracy należy uznać, że świadomość tego obowiązku u osoby odpowiedzialnej w tym zakresie stanowi domniemanie zasadniczo niewzruszalne, wynikające z powszechnej znajomości prawa. Znamię to jest zatem zawsze objęte świadomością sprawcy, a kwalifikacja zachowania jako umyślnego lub nieumyślnego opiera się na odniesieniu sprawcy do znamienia niedopełnienia – z założenia znanego mu – obowiązku z zakresu bhp oraz okoliczności narażenia w ten sposób pracownika na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu. Jeżeli sprawca ma świadomość, że nie realizuje (znanych mu) obowiązków z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy oraz że niedopełnienie przez niego tych obowiązków – z uwagi na ich charakter– może rodzić tak poważne konsekwencje jak utrata życia lub ciężki uszczerbek na zdrowiu pracownika, a mimo tego pozostaje w bezczynności w tym zakresie, należy przyjąć jego umyślność.
Świadome zlekceważenie obowiązku sprawdzenia rzeczywistych kwalifikacji pracowników jest oczywistym i umyślnym naruszeniem obowiązków przełożonego. Stwierdzenie posiadania przez podległych pracowników określonych umiejętności i kwalifikacji należy w oczywisty sposób do przełożonego, a więc organizatora pracy, i stanowi podstawową czynność, która musi poprzedzać rozdział stanowisk pracy, jeżeli mają być spełnione wymagania warunkujące bezpieczeństwo pracy. W tak doniosłej kwestii nie można domniemywać kwalifikacji pracowników, lecz należy mieć całkowitą pewność i wiedzę w tym zakresie
Wyrok SO w Kaliszu z dnia 24 maja 2022 r., III Ka 645/21
Standard: 77404 (pełna treść orzeczenia)