Jurysdykcja sądu polskiego w sprawie o zapłatę zachowku
Zagadnienia procesowe w sprawie o zachowek Jurysdykcja w sprawach spadkowych (art. 1108 k.p.c.)
Przepis art. 1108 § 1 k.p.c. nie stanowi podstawy jurysdykcji sądu polskiego w sprawie o zapłatę zachowku. Przepis ten jest zamieszczony w Tytule IV Księgi pierwszej Części czwartej k.p.c., zatytułowanym „Jurysdykcja krajowa w postępowaniu nieprocesowym”, a zatem może być stosowany wyłącznie do spraw rozpoznawanych w postępowaniu nieprocesowym. Sprawa o zapłatę zachowku nie jest rozpoznawana w postępowaniu nieprocesowym.
O jurysdykcji krajowej w sprawie o zachowek przesądza treść art. 1103 k.p.c. oraz art. 1103[7] k.p.c. Łącznikiem jurysdykcyjnym jest w takim przypadku bądź miejsce zamieszkania pozwanego (art. 1103 k.p.c.), bądź miejsce położenia majątku pozwanego (art. 1103[7] pkt 4 k.p.c.), ewentualnie miejsce zamieszkania lub zwykłego pobytu spadkodawcy (art. 11037 pkt 6 k.p.c.).
Wyrok SN z dnia 26 maja 2021 r., II CSKP 232/21
Standard: 69729 (pełna treść orzeczenia)
Przedmiotem sporu jest roszczenie z tytułu zachowku po zmarłej w dniu 14 stycznia 2011r. I. J.. Jest to roszczenie należące do spraw z tytułu dziedziczenia, do których nie ma zastosowanie Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) Nr (...) z 04.07.2012 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń, przyjmowania i wykonywania dokumentów urzędowych dotyczących dziedziczenia oraz w sprawie ustanowienia europejskiego poświadczenia spadkowego (Dz. Urz. UE L Nr 201, s. 107; dalej : „rozporządzenie spadkowe”).
Sprawami spadkowymi podlegającymi regulacji tego rozporządzenia są między innymi sprawy wynikające z ochrony osób najbliższych spadkodawcy, w tym sprawy dotyczące zachowku (art. 23 pkt. 2 lit h rozporządzenia nr 650/2012. Kwestie jurysdykcji w rozporządzeniu uregulowane zostały w art. 4-19 Rozdziału II zatytułowanego (...). W tym zakresie regulacja unijna zastępuje normy jurysdykcyjne zawarte w ustawie Kodeks postępowania cywilnego a także normy kolizyjne zawarte w ustawie z dnia 4 lutego 2011 r. – Prawo prywatne międzynarodowe oraz w łączących Polskę z innymi państwami niektórych umowach międzynarodowych stosownie do art. 75 rozporządzenia spadkowego.
Rozporządzenie to znajdzie zastosowanie - zgodnie z art. 83 ust. 1 - do dziedziczenia po osobach zmarłych w dniu lub po dniu 17 sierpnia 2015 r.
Powyższe oznacza, że data 17 sierpnia 2015 r. wyznacza jednoznaczną granicę kompetencji jurysdykcyjnych w szeroko rozumianych sprawach spadkowych. Jeżeli spadkodawca zmarł przed tym dniem, sąd polski będzie ustalał swą jurysdykcję w sprawie spadkowej na podstawie kodeksu postępowania cywilnego, a prawo właściwe na podstawie ustawy– Prawo prywatne międzynarodowe albo w oparciu o mającą pierwszeństwo przed tymi aktami odpowiednią umowę międzynarodową dwustronną.
Jeżeli spadkodawca zmarł w dniu 17 sierpnia 2015 r. lub później, sąd polski ustala jurysdykcję i prawo właściwe już na podstawie rozporządzenia spadkowego albo mającej pierwszeństwo przed rozporządzeniem umowy międzynarodowej z zastrzeżeniem art. 75 ust. 2 rozporządzenia spadkowego.
Na szerokie rozumienie pojęcia dziedziczenia, jako przesłanki negatywnej, w rozumieniu art.1 ust. 2 punkt f rozporządzenia nr 1215/2012, poza wypowiedzianymi nauki, wskazuje kontekst systemowy i dokonywana w nim analiza porównawcza. Zgodnie z art. 1 ust. 1 rozporządzenia spadkowego stosuje się je do „dziedziczenia majątku po osobach zmarłych”, a zatem verba legis w sprawach, do których nie stosuje się rozporządzenia nr 1215/2012. Z kolei normy zawarte w rozdziale II rozporządzenia spadkowego zatytułowanego (...) posługują się określeniem „spraw dotyczących spadku” (art. 4 rozporządzenia spadkowego) lub „sprawy spadkowej” (art. 6 lit. a rozporządzenia spadkowego). Tymczasem w zawartym w art. 3 rozporządzenia spadkowego słowniczku nie ma definicji „spraw dotyczących spadku”, lecz jest mowa o „dziedziczeniu”.
Analizując inne wersje językowe rozporządzenia – a mianowicie angielską i francuską – zwrócono uwagę, że w art. 3 zdefiniowano to pojęcie, które występuje w art. 4, 5, 10 i 11 przez sformułowanie „ succession” – dziedziczenie (identycznym sformułowaniem dla określenia spraw spadkowych posłużono się w art. 1 ust. 2 lit. f rozporządzenia nr 1215/2012). Przyjęto zatem, iż przez „sprawy dotyczące spadku” rozumieć należy sprawy dotyczące „dziedziczenia”, zdefiniowanego w art. 3 lit. a rozporządzenia spadkowego (tak też A. Wysocka-Bar, op.cit, s. 90). Jeżeli nałożyć na to przedstawioną wcześniej interpretację sprawy spadkowej w rozumieniu art. 23 pkt. 2 lit h, pod którą należy rozumieć sprawy dotyczące zachowku, otrzymany wynik wnioskowania inferencyjnego przebiega według schematu: skoro sprawa o zachowek mieści się w kategorii sprawy spadkowej, to tym samym należy do kategorii spraw o „dziedziczenie majątku po osobach zmarłych” ( zakres regulacji zgodnie z art. 1 ust. 1 rozporządzenia spadkowego).
Skutek tego rozumowania jest zgodny z definicją legalną „dziedziczenia” zawartą w art. 3 ust. 1 lit. a rozporządzenia spadkowego, która nakazuje przez nie rozumieć wszystkie formy przejścia składników majątku, praw i obowiązków na skutek śmierci, czy to na podstawie dobrowolnego rozrządzenia na wypadek śmierci, czy to w drodze dziedziczenia ustawowego.
W tym stanie rzeczy skoro Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr (...) z dnia 12 grudnia 2012 roku w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych nie znajduje zastosowania do spraw dotyczących zachowku, a normujące te sprawy Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady Nr 650/2012 z 04.07.2012 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń, przyjmowania i wykonywania dokumentów urzędowych dotyczących dziedziczenia oraz w sprawie ustanowienia europejskiego poświadczenia spadkowego, które stosuje się wyłącznie do spadków otwartych począwszy od dnia 17 sierpnia 2015r., żadne z nich nie może stanowić o jurysdykcji krajowe sądu polskiego w niniejszej sprawie.
Postanowienie SO w Gdańsku z dnia 27 marca 2017 r., XVI Cz 249/17
Standard: 69731 (pełna treść orzeczenia)