Transakcje opcyjnie zawarte pod wpływem błędu (podstępu)
Terminowe operacje finansowe
Błąd co do rozkładu wzajemnych ryzyk w powiązanych ze sobą gospodarczo i funkcjonalnie przeciwstawnych umowach opcji walutowych, stanowiących tzw. strukturę zerokosztową, może uzasadniać uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia woli (art. 84 k.c.).
Badanie złożonych transakcji opcyjnych pod kątem błędu (podstępu) musi zakładać precyzyjne ustalenie elementów tworzących czynność prawną, do której prowadziło złożenie oświadczenia woli, w czym mieści się także ustalenie ich wzajemnej relacji i zachodzących między nimi związków. Jest to niezbędne, przede wszystkim dlatego, że w świetle art. 84 k.c. uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia woli uzasadnia jedynie błąd co do treści czynności prawnej, a ponadto w celu zweryfikowania, do którego z elementów złożonej transakcji odnosi się twierdzona przez stronę wada oświadczenia woli, i czy powinna być ona rozpatrywana jedynie w kontekście tego elementu, czy wymaga ona odniesienia do całej transakcji (por. wyroki SN z dnia 5 października 2012 r., IV CSK 166/12 i z dnia 9 listopada 2012 r., IV CSK 284/12).
Podstawą błędu prawnie istotnego w przypadku umowy opcji walutowej nie może być niezrealizowane oczekiwanie co do określonego kształtowania się kursów walut. Okoliczność ta wybiega poza treść czynności prawnej i dotyczy przeświadczenia strony umowy co do przyszłego rozwoju wypadków, co wyklucza uznanie mylnego wyobrażenia co do niej za podstawę błędu w rozumieniu art. 84 k.c.
Powódka powołała się na mylne wyobrażenie o tym, w jaki sposób w rzeczywistości rozkładały się ryzyka obu stron w zawieranych strukturach opcyjnych w chwili ich finalizowania. Okoliczność ta ma wymiar statyczny, dotyczy samej konstrukcji zawartych w sprawie struktur opcyjnych w momencie ich zawierania, nie zaś przyszłych okoliczności związanych z ich wykonywaniem. Wiąże się zatem ściśle z treścią czynności prawnej (por. wyrok SN z dnia 9 listopada 2012 r., IV CSK 284/12, a także wyrok SN z dnia 14 stycznia 2009 r., IV CSK 358/08), chodzi bowiem o pytanie, jaki w rzeczywistości był „koszt” nabycia korzystnych dla powódki uprawnień z opcji put w związku z obowiązkiem wystawienia przeciwstawnych opcji call o uzgodnionym nominale. Błąd w tym zakresie dotyczy istoty zawieranej transakcji i może, także z obiektywnego punktu widzenia, decydować o złożeniu oświadczenia woli.
Ryzyka związane z zawartymi przez strony umowami opcji walutowych nie zaktualizowały się przy tym dopiero w trakcie realizacji tych umów, na skutek gwałtownej zmiany kursów walut. Przeciwnie, ryzyka te, związane ze zmiennością kursów, powstały już w chwili wzajemnego wystawienia przeciwstawnych opcji, a odwrócenie dotychczasowego trendu walutowego spowodowało, że ryzyko zaktualizowało się po stronie powódki.
Mając na względzie, że premia opcyjna w ujęciu ekonomicznym zależy od ryzyka ponoszonego przez wystawcę opcji, ustalenie to powinno prowadzić do wniosku, iż układ wzajemnych ryzyk i możliwych korzyści stron nie był adekwatny i odchylał się istotnie na korzyść pozwanej już w chwili wystawienia przeciwstawnych opcji, co dotyczyło w szczególności opcji z barierą wyłączającą, w przypadku których ryzyko pozwanej było z góry limitowane, a możliwy zysk nieograniczony, w przypadku kontrahenta pojawiała się natomiast relacja odwrotna.
Pozwana w dacie zawierania spornych transakcji opcyjnych była zobligowana do obowiązku informacyjnego, którego standard należało oceniać według wskazówek płynących z dyrektywy 2004/39/WE i dyrektywy 2006/73/WE. Pominięcie tego zagadnienia przy ocenie, czy powódka skutecznie uchyliła się od skutków prawnych oświadczenia woli, było nieprawidłowe i w powiązaniu z wcześniejszymi ustaleniami skutkowało uznaniem skargi kasacyjnej za uzasadnioną.
Wyrok SN z dnia 8 września 2017 r., II CSK 845/16
Standard: 64605 (pełna treść orzeczenia)