Moc wiążąca uchwały połączonych Izb SN w świetle wyroku TK z dnia 20 kwietnia 2020 r., U 2/20 uznającego jej sprzeczność z Konstytucją
Nienależyta obsada sądu (art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k.) Powoływanie sędziów (art. 179 konstytucji) Nieważność ze względu na skład sądu sprzeczny z przepisami prawa (art. 379 pkt 4 k.p.c.) Sąd Najwyższy (art. 183 konstytucji)
W pierwszym rzędzie rozważenia wymaga problem mocy wiążącej (obowiązywania) uchwały połączonych Izb. Jest to problem związany w szczególności z zauważeniem, że uchwała połączonych Izb została wyrokiem z dnia 20 kwietnia 2020 r., U 2/20 uznana przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodną z art. 179, art. 144 ust. 3 pkt 17, art. 183 ust. 1, art. 45 ust. 1, art. 8 ust. 1, art. 7 i art. 2 Konstytucji RP, art. 2 i art. 4 ust. 3 TUE oraz art. 6 ust. 1 E.k.p.cz.
Trybunał Konstytucyjny, oceniając, czy uchwała Sądu Najwyższego podlega jego kognicji, odwołał się do art. 188 ust. 3 Konstytucji RP, zgodnie z którym Trybunał Konstytucyjny orzeka w sprawach "zgodności przepisów prawa, wydawanych przez centralne organy państwowe, z Konstytucją, ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi i ustawami". Mając na względzie tę regulację Trybunał Konstytucyjny przypisał uchwale połączonych Izb cechy przepisu (aktu) prawa wewnętrznego, który może podlegać badaniu przez ten organ. W konsekwencji orzekł o jej niezgodności z powołanymi wzorcami ustawy zasadniczej i prawa międzynarodowego.
Sąd Najwyższy nie wkracza w tę ocenę (kwalifikację) Trybunału Konstytucyjnego i jej skutek, uznając niezależność płaszczyzn dokonywanych ocen prawnych i niezależność kognicji.
Sąd Najwyższy stwierdza natomiast, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 20 kwietnia 2020 r., U 2/20, nie mógł i nie wywarł bezpośredniego skutku wobec uchwały połączonych Izb jako orzeczenia Sądu Najwyższego. Nie oznacza on, że uchwała połączonych Izb została unieważniona, nie obowiązuje jako orzeczenie sądu, jako uchwała wykładnicza, interpretująca prawo, czyli została wyeliminowana z porządku prawnego (przestała istnieć) i nie wywiera skutków prawnych. W żadnym zakresie nie zostały uchylone (zmienione) przepisy ustawowe stanowiące podstawę prawną podejmowania przez Sąd Najwyższy uchwał interpretujących przepisy prawne poza rozstrzygnięciem konkretnych spraw sądowych. Nie były one też przedmiotem kontroli konstytucyjnej.
Zgodnie z art. 87 § 1 ustawy o SN, uchwały pełnego składu Sądu Najwyższego z chwilą ich podjęcia uzyskują moc zasad prawnych, a z art. 88 § 2 tej ustawy wynika, że odstąpienie od zasady prawnej uchwalonej przez połączone Izby przez jakikolwiek skład orzekający Sądu Najwyższego, wymaga ponownego rozstrzygnięcia w drodze uchwały połączonych Izb. Takiej uchwały - co jest powszechnie znane - dotychczas nie podjęto.
W tym też znaczeniu uchwała stanowiąca zasadę prawną wiąże wszystkie składy orzekające Sądu Najwyższego, które dopóty nie mogą przyjąć odmiennej interpretacji przepisu wyłożonego w tej zasadzie, dopóki nie nastąpi odstąpienie od zasady prawnej przez odpowiedni skład Sądu Najwyższego.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyrażono trafny pogląd, zgodnie z którym składy Sądu Najwyższego nie mogą orzekać sprzecznie z zasadą prawną, dopóki nie nastąpi zmiana stanu prawnego (por. postanowienie SN z 8 sierpnia 2006 r., I PZP 2/06 oraz wyrok SN z 8 sierpnia 2007 r., II UK 23/07). Uchwały takie mają bowiem charakter abstrakcyjny, zatem - inaczej niż w przypadku typowych orzeczeń interpretacyjnych - ich moc wiążąca nie jest ograniczona zmianą okoliczności faktycznych, ale jedynie prawnych.
Należy natomiast pamiętać, że sądy powszechne nie są związane uchwałą powiększonego składu Sądu Najwyższego stanowiącą zasadę prawną (uchwałą połączonych Izb), a respektowanie poglądu prawnego (wykładni) wyrażonego w uchwale wynika wyłącznie z autorytetu Sądu Najwyższego.
Uchwała SN z dnia 5 kwietnia 2022 r., III PZP 1/22
Standard: 60362 (pełna treść orzeczenia)
Sąd Apelacyjny dostrzega, że w wyroku z dnia 20 kwietnia 2020 r., U2/20 (OTK-A 2020, poz. 61) Trybunał Konstytucyjny uznał, że uchwała składu połączonych Izb: Cywilnej, Karnej oraz Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2020 r. (sygn. akt BSA I 4110 1/20) jest niezgodna z art. 179, art. 144 ust. 3 pkt 17, art. 183 ust. 1, art. 45 ust. 1, art. 8 ust. 1, art. 7 i art. 2 Konstytucji RP, art. 2 i art. 4 ust. 3 TUE oraz art. 6 ust. 1 EKPCz. Jeśli idzie o konsekwencje tego orzeczenia, a raczej ich brak na gruncie przedmiotowej sprawy, Sąd Apelacyjny w pełni podziela szeroko uargumentowane stanowisko Sądu Najwyższego, zaprezentowane w postanowieniu z dnia 16 września 2021 r., I KZ 29/21 (LEX nr 3223819), a następnie powtórzone w postanowieniu z dnia 29 września 2021 r., IV KZ 47/21 (LEX nr 3230203). W kontekście wcześniejszych uwag dotyczących standardu strasburskiego godne podkreślenia jest zwłaszcza to, że Europejski Trybunał Praw Człowieka w sprawie Reczkowicz wyraźnie stwierdził, iż nie podziela poglądu, jakoby uchwała trzech Izb SN z 23 stycznia 2020 r. uległa dezaktualizacji wskutek wyroku TK z dnia 20 kwietnia 2020 r. w sprawie U 2/20. Trybunał – ograniczając się do kwestii wykładni Konwencji – wskazał w szczególności, iż nie odnajduje w swoim orzecznictwie żadnej racjonalnej podstawy do wypowiedzianego przez TK poglądu, iż wynikające z art. 6 ust. 1 EKPCz standardy niezależności i bezstronności sądu wykluczają uprawnienie innych sędziów do ogólnego kwestionowania prawa sędziego do orzekania lub do sprawdzania prawidłowości procedury poprzedzającej powołanie sędziego przez Prezydenta (§ 259-264). Stanowisko takie ma o tyle istotne znaczenie, że – jak już wskazywano powyżej – z art. 32 ust. 1 EKPCz wynika monopol jurysdykcyjny Trybunału w zakresie interpretacji i stosowania Konwencji. Jego konsekwencją jest związanie sądów krajowych interpretacją Konwencji przyjętą przez Trybunał (zob. I. Kondak (w:) L. Garlicki (red.), Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności. Komentarz, Warszawa 2011, t. 2, s. 100, 103). Przypomnieć trzeba, że w swoim wcześniejszym orzecznictwie również Trybunał Konstytucyjny wskazywał, że „jakkolwiek Trybunał Konstytucyjny sam nie ma kompetencji do prowadzenia kontroli naruszenia praw jednostki z punktu widzenia naruszeń Konwencji, to jednak czuje się związany określeniem wartości i standardów tej Konwencji. Dlatego stosowane przez Trybunał wzorce konstytucyjne są odczytywane w świetle tych właśnie standardów i wartości” (wyrok TK z dnia 12 grudnia 2005 r., K 32/04, OTK-A 2005, nr 11, poz. 132).
Podkreślić również należy, że argumentacja i wnioski zaprezentowane w uchwale trzech Izb Sądu Najwyższego stanowią tylko i wyłącznie wynik wykładni obowiązujących przepisów rangi konstytucyjnej, traktatowej i ustawowej, a zatem każdy sąd, który stanie przed rozstrzygnięciem analogicznego problemu, w tym również Sąd Apelacyjny w niniejszym składzie, może – i tak właśnie się dzieje – przeprowadzić analogiczny proces rozumowania i interpretacji, aby w jego efekcie dojść do zbliżonych lub identycznych wniosków, jak przedstawione w uchwale. Odwoływanie się do wcześniejszego orzecznictwa trybunałów i sądów, w tym do uchwały trzech Izb SN, ma na celu jedynie podkreślenie, że wyniki procesu interpretacyjnego dokonanego w niniejszym orzeczeniu i zaprezentowane tu stanowisko, nie ma charakteru odosobnionego, a wręcz przeciwnie – że jest ono wyrażane również przez inne sądy krajowe i europejskie oraz ma charakter ugruntowany. Oprócz więc przedstawionych argumentów merytorycznych, takie odwołanie się do orzecznictwa innych sądów wskazuje na to, że stanowisko przyjęte przez niniejszy skład Sądu Apelacyjnego nie ma charakteru dowolnego i znajduje oparcie w powszechnie przyjętych metodach wykładni prawa.
Postanowienie SA w Gdańsku z dnia 14 października 2021 r., II AKa 154/21
Standard: 60365 (pełna treść orzeczenia)