Zakaz odtwarzania informacji uzyskanych od świadka, który odmówił składania zeznań

Zakaz zastępowania wyjaśnień oskarżonego i zeznań świadka pismami i notatkami (art. 174 k.p.k.) Konsekwencjie, termin i forma skorzystania z prawa do odmowy zeznań lub odpowiedzi na pytanie (art. 186 k.p.k.)

Zakaz odtwarzania informacji uzyskanych od świadka obejmuje również zeznania policjantów na okoliczność tego, co mówiła osoba, która następnie skorzystała z prawa odmowy zeznań, o ile wypowiedzi świadka nie miały charakteru spontanicznego i zostały uzyskane w ramach czynności procesowych prowadzonych w sprawie w postępowaniu przygotowawczym (por. m.in. Wyrok SN z dnia 21 marca 2013 r., III KK 268/12).

Nie jest wykluczone zatem przesłuchanie funkcjonariusza na okoliczności inne niż sama treść wypowiedzi osoby, która następnie w stosownym trybie oświadczyła o skorzystaniu z prawa do odmowy zeznań. 

Regulacja art. 186 § 1 in fine k.p.k. obejmuje także zakaz odtwarzania takich "zeznań", które nie były w sposób formalny protokołowane. Ma to zapobiegać możliwości obchodzenia restrykcyjnych wymagań wynikających z tego przepisu. 

Odmienna interpretacja czyniłaby dopuszczalnym przeprowadzanie przesłuchania lub utrwalanie zeznań świadka z naruszeniem przepisów procesowych, a następnie przesłuchiwanie osób odbierających te zeznania, mimo skorzystania przez świadka z prawa odmowy składania zeznań. 

Termin „zeznania” należy rozumieć w sensie materialnym - jako przekazanie informacji przez świadka podmiotowi wykonującemu czynności procesowe w ramach szeroko rozumianego postępowania karnego, dla celów tego postępowania i z inspiracji tego podmiotu. 

Nie budzi wątpliwości, że w ramach procedury tzw. Niebieskiej Karty dochodzi do formalnego zbierania przez interweniujących policjantów depozycji różnych osób. Nie można mówić, że są to wypowiedzi spontaniczne, czy jedynie zasłyszane przez tych funkcjonariuszy - por. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 13 września 2011 r. w sprawie procedury "Niebieskiej Karty" oraz wzorów formularzy "Niebieska Karta" (Dz. U. Nr 209, poz. 1245). Procedura ta służy bardzo konkretnym celom związanym istotą ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 1249). Błędnie zatem Sąd odwoławczy uznał, że M. J. był adresatem wyłącznie spontanicznych wypowiedzi żony oskarżonego, a art. 186 § 1 k.p.k. zakazuje wyłącznie wykorzystywania zeznań świadka zawartych w protokole przesłuchania. Istota przepisów gwarancyjnych zawartych w procedurze karnej sprowadza się właśnie do tego, by urzeczywistnione zostały wszelkie przewidziane w nich gwarancje mające kluczowe znaczenia dla uczciwego procesu. Próba ich obchodzenia chociażby przez zawężające rozumienie konkretnych przepisów ustawy lub wręcz opaczne interpretowanie czynności, jakie w istocie zostały podjęte w sprawie (formalna procedura czy zbieranie wypowiedzi spontanicznych „poza trybem”) prowadzi w sposób oczywisty do naruszenia prawa procesowego, które ma bardzo konkretną funkcję. 

Uregulowania z art. 186 k.p.k. nie mają charakteru czysto technicznego, porządkującego, ale pełnią bardzo ważną aksjologicznie funkcję chroniącą oskarżonego przed wykorzystywaniem zeznań osób, które skorzystały następnie z prawa do odmowy ich złożenia przed sądem. 

Wyrok SN z dnia 6 kwietnia 2022 r., II KK 52/22

Standard: 60148 (pełna treść orzeczenia)

Sąd NajwyższyPrawo karne

Sąd odwoławczy w uzasadnieniu wyroku wskazał, iż mimo skorzystania przez małoletnią pokrzywdzoną z prawa do odmowy składania zeznań zgodnie z art. 182 k.p.k., to istniała możliwość prawna wykorzystania zeznań tych świadków, którzy uzyskali informacje na temat zdarzeń bezpośrednio od tej pokrzywdzonej. Zdaniem Sądu Najwyższego w pełni należy zgodzić się z takim stanowiskiem Sądu odwoławczego.

Bezpodstawny jest pogląd autora kasacji, jakoby przesłuchanie wyżej wskazanych świadków na treść wiadomości przekazanych im przez córkę oskarżonego Z. R., korzystającą z prawa odmowy złożenia zeznań na podstawie art. 182 § 1 k.p.k., było prawnie niedopuszczalne, ponieważ w ten sposób odtworzone zostały, z obrazą art. 186 § 1 k.p.k., jej zeznania złożone w postępowaniu przygotowawczym.

Art. 186 § 1 k.p.k. nie ustanawia bezwzględnego zakazu przeprowadzenia dowodu, co do treści informacji przekazywanych innym osobom przez świadka korzystającego następnie z prawa do odmowy zeznań. Zakazem tym objęta jest jedynie treść "uprzednio złożonego zeznania" oraz możliwość dokonania na jego podstawie ustaleń faktycznych. Wolno więc odtwarzać wypowiedzi osoby, która korzysta z prawa odmowy zeznań, jeżeli były one składane spontanicznie poza protokołem przesłuchania w charakterze świadka (zob. postanowienie SN z dnia 1 września 2003 r., V KK 12/03; wyrok SN z dnia 21 marca 2013 r., III KK 268/12).

Mając powyższe na uwadze, wobec nie stwierdzenia naruszenia przepisów prawa wskazanych w kasacji, Sąd Najwyższy orzekł jak w części dyspozytywnej postanowienia, obciążając skazanego K. R. kosztami sądowymi postępowania kasacyjnego w oparciu o przepis art. 636 § 1 k.p.k.

 Postanowienie SN z dnia 30 czerwca 2015 r., V KK 141/15

Standard: 25822 (pełna treść orzeczenia)

Sąd NajwyższyPrawo karne

Przepis art. 174 k.p.k. przez „zastępowanie” zeznań świadka rozumie sytuację, w której organ procesowy ograniczył się do dowodowego wykorzystania dowodu z dokumentu, tj. pism, zapisków czy notatek, mimo dostępności osobowego dowodu pierwotnego, czyli zeznań świadka. W niniejszej sprawie nie może być mowy o takim zastępowaniu, gdyż pokrzywdzona skorzystała z prawa odmowy zeznań, wykluczając się tym samym z kręgu dopuszczalnych (a więc i dostępnych) źródeł dowodu w sprawie.

Treść art. 186 § 1 in fine k.p.k. odnosi się tylko do odtwarzania zeznań świadka i nie wyklucza wykorzystania dowodów służących odtworzeniu innych, tj. niebędących zeznaniami, relacji świadka, który odmówił zeznań (zob. wyrok SA we Wrocławiu z dnia 18 lutego 1997 r., II AKa 7/97, OSA 1997, nr 10, poz. 45). Nie ma więc procesowych przeszkód by dopuścić jako dowód i oprzeć się przy dokonywaniu ustaleń faktycznych na dokumentacji medycznej z hospitalizacji pokrzywdzonej, czy też zeznaniach pracowników socjalnych czy terapeutów, skoro dopuszczenie tych źródeł nie zmierzało do odtwarzania zeznań pokrzywdzonej, ale jej relacji składanych poza procesem.

Wyrok SN z dnia 10 września 2013 r., III KK 84/13

Standard: 17103 (pełna treść orzeczenia)

Sąd NajwyższyPrawo karne

Zgodnie z art. 186 § 1 k.p.k. in fine, „poprzednio złożone zeznanie” osoby korzystającej z prawa do odmowy zeznań nie może służyć za dowód ani być „odtworzone”. Owo odtworzenie obejmuje nie tylko fizyczną rekonstrukcję protokołu zawierającego takie zeznania ale także przesłuchanie innych osób na okoliczność tego, co dana osoba zeznawała. Zasadnicze znaczenie ma tej sytuacji zakres znaczeniowy terminu „zeznania” użytego w art. 186 § 1 k.p.k.

Z literalnego brzmienia tego przepisu nie wynika, że chodzi wyłącznie o zakaz odtwarzania treści zawartych w formalnie sporządzonym protokole przesłuchania świadka. Ów zakaz odtwarzania informacji uzyskanych od świadka obejmuje również zeznania policjantów na okoliczność tego, co mówiła osoba, która następnie skorzystała z prawa odmowy zeznań, o ile wypowiedzi świadka nie miały charakteru spontanicznego i zostały uzyskane w ramach czynności procesowych prowadzonych w sprawie w postępowaniu przygotowawczym. Oznacza to, że art. 186 § 1 in fine k.p.k. obejmuje także zakaz odtwarzania takich „zeznań”, które nie były w sposób formalny protokołowane. Ma to zapobiegać możliwości obchodzenia restrykcyjnych wymagań wynikających z tego przepisu.

Odmienna interpretacja czyniłaby bowiem dopuszczalnym przeprowadzanie przesłuchania lub utrwalanie zeznań świadka z naruszeniem przepisów procesowych, a następnie przesłuchiwanie osób odbierających te zeznania, mimo skorzystania przez świadka z prawa odmowy składania zeznań.

Użyty w art. 186 § 1 k.p.k. termin zeznania należy więc rozumieć w sensie materialnym – jako przekazanie informacji przez świadka podmiotowi wykonującemu czynności procesowe w ramach szeroko rozumianego postępowania karnego, dla celów tego postępowania i z inspiracji tego podmiotu.

Materialne rozumienie terminu „zeznania” znajduje także potwierdzenie w orzecznictwie sądowym, traktującym np. w ten sposób informacje przekazane w ustnym zawiadomieniu o przestępstwie (por. wyrok SA w Lublinie z dnia 20 maja 2004 r., II Aka 66/04)

Trafnie w tym kontekście zauważa Sąd odwoławczy, że art. 186 § 1 k.p.k. nie ustanawia bezwzględnego zakazu przeprowadzania dowodu co do treści informacji przekazywanych innym osobom przez świadka korzystającego następnie z prawa do odmowy zeznań. W tym zakresie dopuszczalne jest także przesłuchanie policjantów, którzy znaleźli się na miejscu popełnienia przestępstwa w ramach interwencji lub mieli inny kontakt ze świadkiem, np. w związku z wykonywaniem pozaprocesowych czynności służbowych zaś informacje przekazywane były przez daną osobę w sposób spontaniczny (por. postanowienie SN z dnia 1 września 2003 r., V KK 12/03). Wówczas jednak, gdy uzyskanie owych informacji dokonywało się z inspiracji policjantów i na potrzeby ewentualnego postępowania karnego, wykorzystanie zeznań policjantów, co do treści tak uzyskanych informacji, objęte jest zakazem określonym w art. 186 § 1 k.p.k. in fine. W takim bowiem przypadku zachodzi niebezpieczeństwo zastępowania formalnych zeznań osoby, która potencjalnie mogłaby skorzystać z prawa określonego w tym przepisie, zeznaniami rozpytujących ją w sposób nieformalny policjantów, co zachęcałoby nie tylko do obchodzenia zakazów wynikających z art. 186 § 1 k.p.k. ale także protokolarnej formy utrwalania zeznań świadków w postępowaniu przygotowawczym.

Aktualność zachowuje także wyrażona w orzecznictwie SN teza, w myśl której, w powyższych okolicznościach, zakaz wykorzystywania jako środka dowodowego zeznań policjanta obejmuje także przypadek, w którym pierwotnie określone informacje zostały przekazane policjantowi w sposób spontaniczny i nie na potrzeby postępowania karnego, następnie jednak policjant ten ponownie odbierał od świadka informacje wykonując czynności procesowe. Wówczas, z uwagi na faktyczny brak możliwości ustalenia, które informacje zostały przekazane policjantowi w sposób spontaniczny, a które w ramach wykonywanych przez niego czynności procesowych, odwołanie się do zeznań policjanta w celu odtworzenia oświadczeń składanych przez świadka korzystającego następnie z prawa do odmowy zeznań, również jest niedopuszczalne i objęte zakazem określonym w art. 186 § 1 in fine k.p.k. (por. wyrok SN z dnia 25 kwietnia 1930 r. VI KK 354/30; wyrok SN z dnia 11 października 1976 r. II KR 252/76).

Wyrok SN z dnia 21 marca 2013 r., III KK 268/12

Standard: 60149 (pełna treść orzeczenia)

Sąd NajwyższyPrawo karne

Odtworzeniem zeznań, o którym mowa w art. 186 § 1 k.p.k., jest zarówno odczytanie protokołu zeznań, jak i wysłuchanie zapisu zeznań utrwalonego za pomocą urządzenia rejestrującego dźwięk albo dźwięk i obraz, a także przesłuchanie osoby trzeciej w celu odtworzenia tego, co świadek uprzednio zeznał, a więc: protokolanta, osoby przesłuchującej świadka albo innej osoby, która wysłuchała zeznań.

Przewidziany w art. 186 § 1 k.p.k. zakaz dowodowy nie stoi na przeszkodzie odtwarzaniu innych wypowiedzi świadka, który skorzystał z prawa odmowy zeznań.

Sformułowany w art. 186 § 1 k.p.k. dotyczy zeznań.

Zarówno w doktrynie, jak i w judykaturze wskazuje się, że przewidziany w art. 186 § 1 k.p.k. zakaz dowodowy nie oznacza jednak wyłączenia możliwości przesłuchiwania osób trzecich na okoliczności, o których zeznawała osoba, która skorzystała następnie z prawa do odmowy zeznań, nawet gdy są to świadkowie ze słuchu, czerpiący swoje informacje od tego, które skorzystał z uprawnień wskazanych w przepisach art. 182 i 185 k.p.k. Oczywiście nie może to być odtworzeniem zeznań, jakie złożył świadek korzystający z prawa do ich odmowy.

Za trafny uznaje się przy tym pogląd Sądu Najwyższego, sformułowany w wyroku z dnia 5 lipca 2002 r. (WA 9/02), że przewidziany w art. 186 § 1 k.p.k. zakaz dowodowy nie stoi na przeszkodzie odtwarzaniu innych wypowiedzi świadka, który skorzystał z prawa odmowy zeznań. W uzasadnieniu wspomnianego wyroku stwierdzono jednoznacznie, że ustawa zezwalając osobom najbliższym oskarżonego lub pozostającym z nim w szczególnie bliskim stosunku osobistym na uchylanie się od składania zeznań w jego sprawie, nie zabrania jednocześnie korzystania z zeznań innych świadków, którzy stwierdzili okoliczności wiadome im z opowiadania osób korzystających z prawa odmowy zeznań oraz dokonywania na podstawie tych zeznań odpowiednich ustaleń faktycznych.

Niedozwolone jest jedynie odtwarzanie treści zeznań złożonych przez osobę korzystającą z prawa odmowy zeznań.

Postanowienie SN z dnia 12 września 2012 r., II KK 247/11

Standard: 41871 (pełna treść orzeczenia)

Sąd NajwyższyPrawo karne

Z treści art. 186 § 1 kpk wynika, że zakazem objęta jest jedynie treść "uprzednio złożonego zeznania" oraz możliwość dokonania na jego podstawie ustaleń faktycznych. Przepis ten nie zabrania natomiast odtwarzania wypowiedzi osoby uprawnionej do odmowy zeznań składanych poza protokołem przesłuchania w charakterze świadka - np. w trakcie zatrzymania przez funkcjonariusza policji w formie spontanicznej wypowiedzi. Tak też od lat zagadnienie to jest interpretowane w piśmiennictwie i w orzecznictwie. Stąd też, sądy orzekające w niniejszej sprawie słusznie przywołały pogląd wyrażony w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 10 marca 1971 r., że "ustawa zezwalając osobom najbliższym dla oskarżonego lub pozostającym z nim w szczególnie bliskim stosunku osobistym na uchylenie się od składania zeznań w jego sprawie, nie zabrania jednocześnie korzystać z zeznań innych świadków, którzy stwierdzili okoliczności wiadome im z opowiadania wymienionych wyżej osób oraz dokonywania na podstawie tych zeznań odpowiednich ustaleń faktycznych"

Aprobując ten pogląd Jan Nelken w glosie stwierdził, że "dopuszczalność wykorzystania w toku procesu karnego środków dowodowych pochodnych rozciąga się na ustalenie za pomocą tego rodzaju środków pozaprocesowych wypowiedzi osób uprawnionych do uchylenia się od złożenia zeznań, bo przepisy te dotyczą wyłącznie wypowiedzi wchodzących w zakres zeznań, a więc mających charakter procesowy"

O tym, że pogląd ten utrwalił się w orzecznictwie, świadczy chociażby wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 lipca 2002 r. - WA 9/02 - w którym stwierdzono, że "Przewidziany w art. 186 § 1 kpk zakaz dowodowy nie stoi na przeszkodzie odtwarzaniu innych wypowiedzi świadka niż poprzednio złożone przezeń zeznania"

Postanowienie SN z dnia 1 września 2003 r., V KK 12/03

Standard: 25823

Sąd NajwyższyPrawo karne

Z treści art. 186 § 1 k.p.k. nie wynika, aby mimo skorzystania przez osoby uprawnione z prawa odmowy złożenia zeznań, nie można było wykorzystać procesowo zeznań innych świadków, którzy stwierdzili okoliczności wiadome im z opowiadań wspomnianych osób i na tej podstawie dokonać stosownych ustaleń faktycznych. Nie ulega także wątpliwości, iż rangę dowodu mogą mieć nie tylko tego rodzaju zeznania osób prywatnych, ale także osób stykających się ze świadkiem podczas wykonywania czynności służbowych, np. funkcjonariuszy Policji, Żandarmerii Wojskowej czy też lekarzy. Nie dotyczy to jednak odtwarzania treści zeznań, złożonych uprzednio przez osobę, która skorzystała z uprawnień określonych w art. 186 § 1 k.p.k. (zob. wyrok SN z dnia 5 lipca 2002 r., WA 9/02).

Postanowienie SN z dnia 28 maja 2003 r., WK 10/03

Standard: 35422 (pełna treść orzeczenia)

Sąd NajwyższyPrawo karne

Artykuł 186 § 1 k.p.k. stanowi, że „Jeżeli osoba uprawniona do odmowy złożenia zeznania albo zwolniona od tego na podstawie art. 185 oświadczy nie później niż przed rozpoczęciem pierwszego zeznania na rozprawie przed sądem pierwszej instancji, że chce z tego prawa skorzystać, poprzednio złożone zeznanie tej osoby nie może ani służyć za dowód, ani być odtworzone”.

Zakazem dowodowym objęta jest treść poprzedniego zeznania świadka i niedopuszczalne jest dokonywanie na jego podstawie ustaleń faktycznych, lecz nie stoi to na przeszkodzie dowodzeniu okoliczności, których dotyczyło to zeznanie, innymi środkami dowodowymi. Mogą być przesłuchane w charakterze świadków osoby, które znają okoliczności, jakich dotyczyły zeznania świadka korzystającego z tego przywileju, z rozmów z nim.

Ustawa, zezwalając osobom najbliższym oskarżonego lub pozostającym z nim w szczególnie bliskim stosunku osobistym na uchylanie się od składania zeznań w jego sprawie, nie zabrania jednocześnie korzystania z zeznań innych świadków, którzy stwierdzili okoliczności wiadome im z opowiadania wymienionych osób oraz dokonywania na podstawie tych zeznań odpowiednich ustaleń faktycznych. Osobami tymi mogą być nie tylko osoby prywatne, ale także ci, którzy zetknęli się ze świadkiem wykonując czynności służbowe, np. interweniujący policjant lub lekarz pogotowia, pod warunkiem, że nie odtwarzają treści złożonych przez niego zeznań (por. wyroki SN: z dnia 25 kwietnia 1930 r., VI ZK 354/30; z dnia 24 kwietnia 1934 r., 3 K 507/34; z dnia 10 marca 1971 r., IV KR 16/71; z dnia 10 października 1973 r., IV KR 283/73).

Wyrok SN z dnia 5 lipca 2002 r., WA 9/02

Standard: 25827 (pełna treść orzeczenia)

Sąd NajwyższyPrawo karne

Ustawa, zezwalając osobom najbliższym oskarżonego lub pozostającym z nim w szczególnie bliskim stosunku osobistym na uchylenie się od składania zeznań w jego sprawie, nie zabrania jednocześnie korzystać z zeznań innych świadków, którzy stwierdzili okoliczności wiadome im z opowiadania wymienionych wyżej osób, oraz dokonywać na podstawie tych zeznań odpowiednich ustaleń faktycznych.

Wyrok SN z dnia 10 marca 1971 r., IV KR 16/71

Standard: 25824 (pełna treść orzeczenia)

Sąd NajwyższyPrawo karne

Nie jest odtworzeniem zeznań (…) przesłuchiwanie świadków i ustalenie na podstawie ich zeznań okoliczności tym świadkom wiadomych z opowiadania w drodze prywatnej od świadka, który skorzystał z dobrodziejstwa przepisu art. 104 k. p. k.

Wyrok SN z dnia 24 maja 1934 r., III K 507/34

Standard: 25825

Sąd NajwyższyPrawo karne

Serwis wykorzystuje pliki cookies. Korzystając z serwisu akceptujesz politykę prywatności i cookies.