Wyłączenie podziału majątku wspólnego w związku z ogłoszeniem upadłości małżonka
Wyłączenie uprawnienia do żądania zniesienia współwłasności; spory o prawo żądania zniesienia współwłasności (art. 210 k.c. i art. 618 k.p.c.) Przymusowa rozdzielność w zw. z ogłoszeniem upadłości jednego z małżonków (art. 53 k.r.o. i art. 124 – art. 126 Pr.Up.)
Konsekwencją art. 124 p.u.n. jest to, że majątek wspólny małżonków istniejący w dniu upadłości wchodzi do masy upadłości, a zatem jest przeznaczony na zaspokojenie wierzytelności upadłościowych. Z tego względu wyłączony jest podział majątku wspólnego. Małżonek upadłego nie może żądać wyłączenia z masy upadłości przedmiotów, które by mu przypadły, gdyby dokonano podziału majątku wspólnego. Z tytułu swego udziału w majątku wspólnym może on tylko zgłosić do masy upadłości wierzytelność pieniężną, której wysokość odpowiada wartości jego udziału (art. 124 ust. 3).
W art. 124 p.u.n. prezentowane jest podejście, stanowiące istotną modyfikację unormowań prawa rodzinnego, a zwłaszcza przepisu art. 46 k.r.o. albowiem według prawa upadłościowego i naprawczego w razie ustania wspólności wskutek ogłoszenia upadłości jednego z małżonków drugi z małżonków nie może żądać podziału majątku, gdyż cały majątek wspólny jest przeznaczony na zaspokojenie wierzycieli.
Małżonek upadłego nie ma też prawa rozporządzania udziałem w majątku wspólnym (art. 198 k.c.).
Wyrok SR w Ząbkowicach Śląskich z dnia 30 sierpnia 2012 r., I C 223/11
Standard: 45631
W art. 124 ust. 1 zdanie drugie ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze wyłączono podział majątku wspólnego, który wchodzi do masy upadłości. Gdyby konsekwencją prawną wejścia do masy upadłości przedmiotów należących do majątku wspólnego upadłego i jego małżonka było nabycie ex lege ich własności przez upadłego, to zbędne byłoby formułowanie przez ustawodawcę wyłączenia podziału tego majątku.
Wyłączenie podziału majątku ma sens wówczas, gdy istnieje wspólność majątkowa obejmująca przedmioty wchodzące w skład majątku wspólnego. Odmienna wykładnia prowadziłaby do wniosku, że ustawodawca zawarł przepis zbędny. Takiemu wnioskowaniu sprzeciwia się zakaz dokonywania wykładni per non est.
Posłużenie się konstrukcją wyłączenia podziału majątku, który a contrario wobec braku takiego wyłączenia, podlegałby podziałowi, świadczy o tym, że pojęcie majątku wspólnego nie obejmuje jedynie składników majątkowych tak definiowanych poprzez kryterium zaliczenia ich do tego majątku przed zniesieniem wspólności ustawowej, lecz obejmujące aktywa stanowiące nadal przedmiot wspólności upadłego i jego małżonka.
Wykładnia art. 124 ust. 1 ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze, według której przepis ten przewiduje podział majątku wspólnego ex lege byłaby nielogiczna albowiem z normy wyłączającej expressis verbis podział majątku wspólnego wyprowadzałoby się wniosek o ustawowym podziale tego majątku następującym ex lege.
Zgodnie z art. 372 ust. 1 ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze, zmiany stosunków prawnych dokonane na podstawie przepisów ustawy obowiązują upadłego i drugą stronę również po umorzeniu lub zakończeniu postępowania upadłościowego. Z wyjątkami określonymi w art. 372 ust. 2 tej ustawy zasada ta ma odpowiednie zastosowanie także w razie uchylenia postępowania upadłościowego. Przepisy te dotyczą także zmian w sferze stosunków majątkowych małżeńskich między upadłym i jego małżonkiem. Oznacza to, że utrzymują się skutki prawne będące następstwem ogłoszenia upadłości, tj. ustanie wspólności ustawowej oraz powstanie rozdzielności majątkowej od chwili ogłoszenia upadłości do chwili umorzenia, ukończenia bądź uchylenia postępowania upadłościowego. Ustają natomiast skutki wynikające z art. 124 ust. 1 polegające na tym, że składniki majątku wspólnego, wchodziły w skład masy upadłości. Dlatego też z tą chwilą składniki majątku wspólnego, które nie zostały zbyte w postępowaniu upadłościowym, stają się wspólnością - upadłego i jego małżonka - do której mają odpowiednie zastosowanie przepisy o współwłasności ułamkowej (art. 42 k.r.o. według brzmienia tego przepisu przed zmianą, obecnie art. 46 k.r.o. w związku z art. 1035 k.c.). Przestaje także obowiązywać zakaz dokonania podziału tego majątku. Jak bowiem już wcześniej to zaznaczono, zakaz podziału majątku wspólnego jest ściśle związany z zapewnieniem sprawnego przebiegu postępowania upadłościowego w celu zaspokojenia wierzycieli upadłego.
Wyłączenie podziału majątku wspólnego, o którym mowa w art. 124 ust. 1 ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze, nie można uznać za zmianę stosunków prawnych dokonaną na podstawie przepisów ustawy, o której mowa w art. 372 ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze, która miałaby obowiązywać do składników majątku wspólnego po uchyleniu, umorzeniu bądź zakończeniu postępowania upadłościowego.
Postanowienie SN z dnia 7 listopada 2008 r., II CSK 317/08
Standard: 45639 (pełna treść orzeczenia)