Nieuprzedzenie stron o możliwości zmiany kwalifikacji prawnej dochodzonego roszczenia a nieważność postępowania

Ochrona słusznych interesów stron, pouczenia i informacje sądowe (art. 5, art. 212, art. 210 § 2[1]k.p.c.) Zbieg podstaw odpowiedzialności deliktowej i kontraktowej (art. 443 k.c.) Zarzut naruszenia prawa materialnego Pozbawienie strony możności obrony swoich praw (art. 379 pkt 5 k.p.c.)

Wyświetl tylko:

Pogląd, że brak uprzedzenia przez sąd o zamierzonej zmianie kwalifikacji podstawy prawnej żądania skutkuje automatycznie nieważnością postępowania z uwagi na pozbawienie strony możliwości obrony jej praw jest zbyt daleko idący. Ocena, czy w takich sytuacjach zachodzą przesłanki z art. 379 pkt 5 k.p.c., powinna być dokonywana z uwzględnieniem przedmiotu sprawy, wskazanej przez powoda podstawy faktycznej i prawnej, reprezentacji strony przez fachowego pełnomocnika oraz możliwości przewidywania przez strony takiej zmiany.

Wyrok SN z dnia 20 października 2022 r., II CSKP 242/22

Standard: 65190

W postępowaniu cywilnym nie obowiązuje norma podobna do art. 399 k.p.k., nakazująca sądowi informowanie stron o zamiarze rekwalifikacji podstawy prawnej żądania. Ukierunkowanie postępowania na podstawę prawną oznaczoną przez fachowego pełnomocnika nie oznacza formalnego związania nią sądu, gdy okoliczności faktyczne mogą stanowić oparcie dla innej, adekwatnej podstawy prawnej. Jednak wskazana przez powoda podstawa prawna żądania może mieć znaczenie dla przebiegu postępowania, ponieważ w niektórych sytuacjach determinuje nie tylko zakres faktów istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy ale wyznacza także linię obrony pozwanego, skoro zawiera w sobie informacje, jakie fakty powinien on zwalczać aby uzyskać korzystne dla siebie rozstrzygnięcie (por.m.in. wyroki SN z dnia 23 lutego 1999 r., I CSK 252/98 i z dnia 14 grudnia 2018 r., I CSK 667/17).

Mając to na uwadze w nowszym orzecznictwie Sądu Najwyższego wskazano, że powinność uprzedzenia stron o zmianie kwalifikacji prawnej można wywieść z zasady da mihi factum dabo tibi ius, wykładanej z uwzględnieniem prawa stron do rzetelnego procesu zapewniającego im prawo do zajęcia stanowiska oraz wysłuchania, zarówno w kwestiach faktycznych jak i prawnych (por. uchwała SN z dnia 17 lutego 2016 r., III CZP 108/15 oraz wyroki SN z dnia 13 kwietnia 2017 r., I CSK 270/16, z dnia 19 marca 2015 r., IV CSK 368/14, z dnia 25 czerwca 2015 r., V CSK 528/14 i z dnia 2 grudnia 2011 r., III CSK 136/11).

Zbyt daleko idący jest jednak pogląd, że brak uprzedzenia przez Sąd o zamierzonej rekwalifikacji podstawy prawnej żądania prowadzi do nieważności postępowania.

Zaakceptować należy prezentowany w orzecznictwie Sądu Najwyższego pogląd, że ocena, czy w takich sytuacjach zachodzą przesłanki z art. 379 pkt 5 k.p.c. powinna być dokonywana ad casu z uwzględnieniem przedmiotu sprawy, wskazanej przez powoda podstawy faktycznej i prawnej, stanowiska pozwanego, możliwych kwalifikacji prawnych, konkretnych sytuacji procesowych, etapu postępowania, możliwości przewidywania przez stronę takiej zmiany.

Jeżeli istnieją podstawy do zmiany kwalifikacji prawnej, a strona występuje samodzielnie, to standard powinności sądu w zakresie jego obowiązków informacyjnych musi być wyższy. Inna procesowo sytuacja będzie zachodzić gdy - jak w analizowanym przypadku - strona jest reprezentowana przez fachowego pełnomocnika, który powinien dostrzegać, w jaki sposób całokształt ujawnionych w procesie okoliczności może być zakwalifikowany pod możliwe do przyjęcia podstawy materialne.

W takiej sytuacji brak uprzedzenia strony o innej podstawie prawnej, niż wskazana przez powoda lub przyjęta przez sąd pierwszej instancji, nawet w przypadku gdy prowadzi do zmiany reżimu odpowiedzialności, nie pozbawia jej możliwości obrony, chyba że przyjęta przez sąd odwoławczy konstrukcja prawna pozostaje poza granicami przewidywalności (por. wyroki SN z dnia 27 kwietnia 2016 r., II CSK 556/15, z dnia 8 września 2016 r., II CSK 750/15, z dnia 30 listopada 2016 r., III CSK 351/15, i z dnia 14 grudnia 2017 r., V CSK 121/17).

Wyrok SN z dnia 18 lipca 2019 r., I CSK 334/18

Standard: 45048 (pełna treść orzeczenia)

Zastosowanie przez sąd drugiej instancji nowej podstawy prawnej rozstrzygnięcia bez wcześniejszego poinformowania stron o możliwości oceny roszczeń na takiej podstawie prawnej może skutkować pozbawieniem stron możliwości obrony praw (art. 379 pkt 5 k.p.c.), a tym samym powodować nieważność postępowania (por. wyroki SN z dnia 19 marca 2015 r., IV CSK 368/14, z dnia 13 kwietnia 2017 r., I CSK 270/16)

Wyrok SN z dnia 28 września 2018 r., I CSK 179/18

Standard: 46350 (pełna treść orzeczenia)

Rekwalifikacja podstawy prawnej żądania, zwłaszcza w sądzie drugiej instancji, powinna być dokonana z zachowaniem poszanowania prawa powoda do wyboru podstawy prawnej żądania oraz respektowaniem prawa pozwanego do obrony, a więc z poszanowaniem zasad dyspozycyjności i kontradyktoryjności postępowania cywilnego.

Mimo, że przepisy postępowania cywilnego nie zawierają, w przeciwieństwie do postępowania karnego (art. 399 k.p.k), normy uzależniającej dopuszczalność zmiany kwalifikacji prawnej żądania od uprzedzenia stron o takiej zmianie, to taką powinność można wywieść z zasady da mihi factum ego dabo tibi ius wykładanej z uwzględnieniem powyższych zasad oraz prawa stron do rzetelnego procesu zapewniającego stronie prawo do zajęcia stanowiska zarówno w kwestiach faktycznych, jak i prawnych (wyroki SN z dnia 25 czerwca 2015 r., V CSK 528/14 i z dnia 2 grudnia 2011 r., III CSK 136/11).

Nie można jednak podzielić poglądu, że powinność uprzedzenia stron o zmianie kwalifikacji prawnej ma charakter bezwzględny a jej nie dochowanie zawsze prowadzi do naruszenia prawa strony do obrony, a w rezultacie do nieważności postępowania. Ocena, czy zachodzą przesłanki określone w art. 379 pkt 5 k.p.c. powinna być dokonywana ad casu z uwzględnieniem przedmiotu sprawy, wskazanej przez powoda podstawy faktycznej i prawnej, stanowiska pozwanego, możliwych kwalifikacji prawnych, konkretnych sytuacji procesowych, etapu postępowania oraz możliwości przewidywania przez stronę takiej zmiany. Jeżeli istnieją podstawy do zmiany kwalifikacji prawnej a strona występuje samodzielnie, to zwłaszcza na etapie postępowania przed sądem drugiej instancji standard powinności sądu w zakresie uprzedzenia musi być podwyższony. Inna procesowo sytuacja może zachodzić, gdy strona jest reprezentowana przez zawodowego pełnomocnika, który zważywszy na przedmiot postępowania i konkretną sytuację procesową powinien dostrzegać, w jaki sposób całokształt ujawnionych w procesie istotnych faktów może być zakwalifikowany pod możliwe do przyjęcia podstawy materialne.

Podzielić trzeba pogląd wyrażony przez Sąd Najwyższy w wyrokach z dnia 25 czerwca 2015 r., V CSK 528/14 i z dnia 30 listopada 2016 r., III CSK 351/16, że w takiej sytuacji brak uprzedzenia strony o innej podstawie prawnej, niż wskazana przez powoda lub przyjęta przez Sąd pierwszej instancji, nie pozbawia jej możności obrony, chyba że przyjęta przez sąd odwoławczy konstrukcja prawna pozostaje poza granicami przewidywalności.

Wyrok SN z dnia 14 grudnia 2017 r., V CSK 121/17

Standard: 37891 (pełna treść orzeczenia)

Braku poinformowania przez Sąd Apelacyjny stron przed zamknięciem rozprawy o zamierzonej zmianie kwalifikacji prawnej uwzględnienia dochodzonego przez powoda roszczenia. Takie uchybienie (zaniechanie) Sądu odwoławczego, skutkujące naruszeniem uprawnienia strony do bycia wysłuchanym i umożliwienia stronie wypowiedzenia się jest naruszeniem sprawiedliwości proceduralnej, stanowiącej istotny element konstytucyjnego prawa do sądu, co skutkuje nieważnością postępowania z powodu pozbawienia strony możności obrony jej praw.

Pozwany nie ma obowiązku takiego konstruowania swojej linii obrony, aby odeprzeć wszelkie możliwe potencjalnie zarzuty, a mogące wynikać z wszystkich możliwych teoretycznie podstaw uwzględnienia powództwa. Żadna ze stron nie powinna być zaskakiwana wynikiem procesu, ponieważ sprawiedliwość proceduralna jest elementem prawa do rzetelnego procesu (w tym możności bycia wysłuchanym), a to z kolei jest istotą konstytucyjnego prawa do sądu (wyrok SN z dnia 19 marca 2015 r., IV CSK 368/14).

Jeżeli powód wskazywał podstawę prawną swego roszczenia, to sąd, przewidując możliwość orzeczenia na innej podstawie, powinien uprzedzić o tym strony, ponieważ wykonanie przez sąd tego obowiązku jest realizacją prawa strony do przewidywalności rozstrzygnięcia i służy zagwarantowaniu rzeczywistej realizacji prawa do sprawiedliwego rozpoznania sprawy (uchwała SN z dnia 17 lutego 2016 r., III CZP 108/15).

Konsekwencją nieważności postępowania jest zniesienie postępowania w określonym w sentencji zakresie dotkniętym nieważnością (art. 386 § 2 k.p.c. w zw. z art. 39821 k.p.c.), a Sąd przy ponownym rozpoznaniu sprawy będzie miał obowiązek poinformowania stron o zamierzonej podstawie rozstrzygnięcia, co umożliwi stronom ustosunkowanie się do wszystkich kwestii z tym związanych, a w konsekwencji zapewni warunki stwarzające możliwość obrony ich praw. Tego obowiązku Sądu nie może eliminować trudna do oceny i to pozaustawowa przesłanka, a mianowicie pozostawania w granicach przewidywalności stron ewentualnej możliwości przyjęcia przez Sąd odwoławczy innej podstawy prawnej uwzględnienia powództwa (uzasadnienie wyroku SN z dnia 30 listopada 2016 r., III CSK 351/15).

Wyrok SN z dnia 13 kwietnia 2017 r., I CSK 270/16

Standard: 13969 (pełna treść orzeczenia)

Chybiony jest zawarty w apelacji zarzut nieważności postępowania z uwagi na naruszenie prawa strony do obrony na skutek niedochowania przez Sąd wymogu poinformowania podmiotów uczestniczących w procesie o zamierzonej zmianie kwalifikacji prawnej dochodzonego roszczenia.

Sytuacja taka – będąca przedmiotem analizy w orzecznictwie (zob. wyroki SN z dnia 2 grudnia 2011 r., III CSK 136/11, z dnia 19 marca 2015 r., IV CSK 368/14, a także z dnia 25 czerwca 2015 r., V CSK 528/14) – z pewnością nie zachodzi w niniejszej sprawie. W jej toku argumentacja dotycząca charakteru prawnego stosunku łączącego strony (jako umowy o dzieło, bądź też umowy o roboty budowlane) i właściwych przepisów jakie powinny znaleźć do niej zastosowanie, została bowiem zaprezentowana przez każdą ze stron.

W tej sytuacji stanowisko Sądu Rejonowego przyjęte w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku nie mogło w żadnym razie stanowić zaskoczenia dla pozwanej (powódki wzajemnej), a tym bardziej uchybić jej prawu do obrony i rzetelnego procesu (art. 45 ust. 1 Konstytucji).

Zmiana kwalifikacji prawnej roszczenia przez Sąd drugiej instancji nie wpływa na prawo do obrony strony reprezentowanej przez profesjonalnego pełnomocnika, jeżeli typowość stanu faktycznego sprawy pozwala na przewidywalność zastosowania różnych i typowych podstaw prawnych dla tego stanu faktycznego (zob. wyrok SN z dnia 30 listopada 2016 r. III CSK 351/15).

Uzasadnienie SO w Bydgoszczy z dnia 14 marca 2017 r., VIII Ga 230/16

Standard: 10563 (pełna treść orzeczenia)

Rozstrzygnięcie przez sąd drugiej instancji o roszczeniu powoda na podstawie prawnej innej niż przyjęta przez sąd pierwszej instancji, wskazywanej przez pozwanego w toku postępowania, nie prowadzi do pozbawienia pozwanego możności obrony jego praw (art. 379 pkt 5 w związku z art. 391 § 1 k.p.c.).

W postępowaniu cywilnym nie obowiązuje norma podobna do art. 399 k.p.k., zgodnie z którą jeżeli w toku rozprawy okaże się, że nie wychodząc poza granice oskarżenia można czyn zakwalifikować według innego przepisu prawnego, sąd uprzedza o tym obecne na rozprawie strony, a na wniosek oskarżonego można przerwać rozprawę w celu umożliwienia mu przygotowania się do obrony.

Zgodnie z obowiązującą w polskim postępowaniu cywilnym zasadą da mihi fatum dabo tibi ius, powód ma jedynie obowiązek sprecyzować żądanie i przytoczyć uzasadniające je okoliczności faktyczne (por. art. 187 § 1 k.p.c.). Wybór i zastosowanie właściwej - adekwatnej do roszczenia powoda i wskazanej przez niego podstawy faktycznej-normy prawa materialnego, stanowiącego prawną podstawę rozstrzygnięcia należy wyłącznie do sądu (iura novit curia). Nie oznacza to jednak, że wskazanie przez powoda, zwłaszcza zastępowanego przez fachowego pełnomocnika procesowego, podstawy prawnej żądania, pozostaje bez znaczenia dla przebiegu postępowania, ponieważ w niektórych sytuacjach determinuje nie tylko zakres faktów istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy (por. wyrok SN z dnia 23 lutego 1999 r., I CKN 252/98), ale wyznacza także linię obrony pozwanego. Ma to znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy na podstawie tych samych faktów powód może konstruować roszczenia oparte na różnych podstawach prawnych (np. roszczenia ex delicto i ex contractu lub roszczenia kondykcyjne).

Wyrok SN z dnia 27 kwietnia 2016 r., II CSK 556/15

Standard: 47553 (pełna treść orzeczenia)

Jeżeli sąd zamierza rozstrzygnąć o żądaniu na innej podstawie prawnej niż wskazywana przez powoda, dokonując zmiany reżimu odpowiedzialności pozwanego, to ma obowiązek poinformowania o tym stron celem umożliwienia im wypowiedzenia się, a zaniechanie go uzasadnia w wyjątkowych sytuacjach zarzut nieważności postępowania z powodu pozbawienia strony możności obrony jej praw (por. m.in. wyroki SN z dnia 2 grudnia 2011 r. III CSK 136/11, z dnia 19 marca 2015 r., IV CSK 368/14)

Wyrok SN z dnia 6 kwietnia 2016 r., IV CSK 403/15

Standard: 46837 (pełna treść orzeczenia)

Rozstrzygnięcie o roszczeniu na innej podstawie prawnej niż wskazana przez powoda bez uprzedzenia o tym stron przed zamknięciem rozprawy nie pozbawia strony możności obrony jej praw (art. 379 pkt 5 k.p.c.).

Nic nie stoi na przeszkodzie informowaniu przez sąd stron o możliwości zakwalifikowania stanu faktycznego sprawy pod inną, niż wskazywana podstawę prawną. Taki postulat należy przyjąć z aprobatą, To założenie nie jest jednak bezpośrednio wyrażone w kodeksie postępowania cywilnego, gdyż brak w nim normy jaka zawarta jest w art. 437 § 2 k.p.k.

Wyrok SN z dnia 25 czerwca 2015 r., V CSK 528/14

Standard: 65415 (pełna treść orzeczenia)

Ponieważ do istoty konstytucyjnego prawa do sądu należy sprawiedliwość proceduralna obejmująca prawo do rzetelnego procesu, w którym podstawowym uprawnieniem jest możność bycia wysłuchanym, naruszenie przez sąd tego uprawnienia stron, przez rozstrzygnięcie o roszczeniu na innej podstawie prawnej niż wskazywana przez stronę, bez poinformowania o takiej możliwości przed zamknięciem rozprawy, dla umożliwienia stronom wypowiedzenia się, skutkuje nieważnością postępowania z powodu pozbawienia strony możności obrony jej praw.

(wyrok z dnia 19 marca 2015 r., IV CSK 368/14

Standard: 65732 (pełna treść orzeczenia)

Zobacz glosy

Do istoty konstytucyjnego prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji) należy sprawiedliwość proceduralna; obejmuje ona prawo do rzetelnego procesu, w którym podstawowym uprawnieniem jest możność bycia wysłuchanym. Naruszenie przez sąd tego uprawnienia stron przez rozstrzygnięcie o roszczeniu na innej podstawie prawnej niż wskazywana przez stronę, bez poinformowania o takiej możliwości przed zamknięciem rozprawy, skutkuje nieważnością postępowania z powodu pozbawienia strony możności obrony jej praw (art. 379 pkt 5 k.p.c.).

Wyrok SN z dnia 2 grudnia 2011 r., III CSK 136/11

Standard: 46669 (pełna treść orzeczenia)

Nie ma usprawiedliwionych podstaw kasacja oparta na założeniu, że powód powinien być, w związku z przeprowadzeniem dowodów z urzędu, uprzedzony o zamiarze oparcia rozstrzygnięcia reformatoryjnego przez sąd rewizyjny na innej podstawie prawa materialnego, aby mógł przedstawić odpowiednie dowody.

Wyrok SN z dnia 23 maja 1997 r., III CKN 86/97

Standard: 55978 (pełna treść orzeczenia)

Serwis wykorzystuje pliki cookies. Korzystając z serwisu akceptujesz politykę prywatności i cookies.