Ochrona prawa podmiotowego

Prawo podmiotowe; nadużycie prawa (art. 5 k.c.)

Wyświetl tylko:

Przeważająca obecnie w doktrynie i judykaturze wąska koncepcja nadużycia prawa akcentuje możliwość stosowania art. 5 k.c. tylko do przypadków "czynienia użytku ze swojego prawa" i wyklucza jego rozumienie, jako ogólne upoważnienie sędziego do dokonywania własnych, z konieczności subiektywnych ocen oraz modyfikowania w ten sposób praw i obowiązków obywateli.

Powszechnie dostrzega się związek zasad współżycia społecznego z normami moralnymi, których treść i nasilenie w różnych stanach faktycznych i prawnych może być odmiennie akcentowane w ramach ogólnego odniesienia do "naturalnego porządku rzeczy" (por. M. Safjan).

Uniwersalną wskazówką adresowaną do organów stosujących prawo jest jednak nakaz powściągliwego stosowania art. 5 k.c., ponieważ "istotą prawa cywilnego jest strzeżenie praw podmiotowych, a zatem wszelkie rozstrzygnięcia prowadzące do redukcji bądź unicestwienia tych praw wymagają z jednej strony ostrożności, a z drugiej bardzo wnikliwego rozważenia wszystkich aspektów rozpoznawanego wypadku".

Postanowienie SO w łodzi z dnia 25 marca 2022 r., III Ca 159/21

Standard: 58578 (pełna treść orzeczenia)

Sądy OkręgowePrawo cywilne

Konstrukcja nadużycia prawa podmiotowego rozwinęła się jako narzędzie rozwiązywania powstających w praktyce konfliktów interesów poszczególnych podmiotów prawa. Rozgraniczenie sfer interesów zasadniczo dokonuje się przez wyznaczenie przez ustawodawcę w sposób abstrakcyjny sfery możności postępowania, a więc – przyznanie uprawnień służących urzeczywistnieniu praw. In concreto, wykonywanie praw podmiotowych prowadzi czasem do naruszenia cudzej sfery interesów.

Konstrukcja nadużycia prawa pozwala dostosować zakres abstrakcyjnie ujętych uprawnień do konkretnej sytuacji. Na gruncie teorii prawa wskazuje się, że konstrukcja nadużycia prawa wprowadzana przez klauzule generalne stanowi jeden z instrumentów „otwierania instytucji prawnych na kryteria pozasystemowe.

Dzięki zastosowaniu do oceny ludzkich zachowań kryteriów pozaprawnych następuje nasycenie treści prawa wartościami, które ustawodawca uznaje za cenne. Przez instytucję nadużycia prawa dochodzą do głosu pewne nakazy społeczne i zasady etyczne, które – choć rzadko znajdują wyraz w treści prawa pozytywnego – leżą u podstaw całego porządku prawnego.

Wyrok SO w Łodzi z dnia 25 września 2017 r., III Ca 731/17

Standard: 10397 (pełna treść orzeczenia)

Sądy OkręgowePrawo cywilne

Przez prawo podmiotowe w rozumieniu art. 5 k.c. należy rozumieć uprawnienie materialno-prawne, któremu przyznano środki prawne dla jego ochrony. Osoba, korzystająca dla wykonania swego prawa podmiotowego z tych legalnych środków, może go nadużyć. Nie budzi wątpliwości, że konstrukcja nadużycia prawa podmiotowego obejmuje wszystkie typy praw podmiotowych, zarówno bezpośrednie, prawa kształtujące, zarzuty prawa materialnego jak i roszczenia (por. orzeczenia SN z dnia 20 lipca 1987 r., IV CR 195/87, z dnia 9 marca 1988 r., II CR 365/87).

Za brakiem podstaw do wyłączeń stosowania art. 5 k.c. (poprzednio art. 3 p.o.p.c.) jednoznacznie opowiadał się Sąd Najwyższy w uchwale (7) Sądu Najwyższego z dnia 7 czerwca 1971 r., III CZP 87/70, (wcześniej m.in. uchwała SN z dnia 20 kwietnia 1962r., 4 CO 9/62).

Za stosowaniem art. 5 k.c. do wszystkich praw podmiotowych opowiedział się również, badający jego zgodność z Konstytucją, Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 17 października 2000 r., SK 5/99. Jednakże, wskazując na subsydiarny charakter wskazanej normy, orzecznictwo i przedstawiciele nauki prawa przytaczają szereg wyjątków odnoszących się m.in. do samodzielnych regulacji odwołujących się do zasad współżycia społecznego jako podstawy pozbawienia ochrony prawnej (wyrok SN z dnia 4 października 1967, II PR 340/67) i wskazują na konieczność uwzględniania w pewnych kategoriach spraw tzw. nadrzędnego interesu społecznego (prawo wekslowe, ustawa o księgach wieczystych i hipotece, prawa stanu)

Wyrok SN z dnia 11 maja 2012 r., II CSK 540/11

Standard: 37634 (pełna treść orzeczenia)

Sąd NajwyższyPrawo cywilne

Przez "ochronę" prawa podmiotowego należy rozumieć przede wszystkim - ale nie wyłącznie - środki prawne, które zabezpieczają możliwość swobodnego wykonywania przez uprawnionego owej "mocy postępowania", czyli wiązki uprawnień składających się na treść danego prawa podmiotowego, w sposób wolny od naruszeń i ingerencji osób trzecich. Skorzystanie z tych środków wiąże się z reguły z uruchomieniem aparatu przymusu państwowego.

Nie wydaje się uzasadnione ograniczanie pojęcia ochrony prawa podmiotowego jedynie do instrumentów o charakterze zakazowym, a w razie dokonanego już naruszenia - restytucyjnym. Nie zawsze - czy to ze względów czysto faktycznych, czy też jurydycznych - restytucja do stanu pierwotnego będzie możliwa. W takich sytuacjach do roli swoistego środka ochrony majątkowego prawa podmiotowego (a ściślej - interesu majątkowego uprawnionego realizowanego za jego pośrednictwem) urasta ochrona kompensacyjna i - będące jej emanacją - roszczenie odszkodowawcze.

Wyrok TK z dnia 23 maja 2006 r., SK 51/05

Standard: 3513 (pełna treść orzeczenia)

Trybunał KonstytucyjnyPrawo cywilne

Charakter bezprawny ma postępowanie stanowiące nadużycie prawa podmiotowego.

Wyrok SN z dnia 1 grudnia 2004 r., IV CK 203/04

Standard: 36560 (pełna treść orzeczenia)

Sąd NajwyższyPrawo cywilne

Serwis wykorzystuje pliki cookies. Korzystając z serwisu akceptujesz politykę prywatności i cookies.