Wpływ ustalenia znaczenia niepoczytalności sprawcy w sprawie karnej na odpowiedzialność cywilną sprawcy szkody
Odpowiedzialność osoby niepoczytalnej wyrządzającej szkodę (art. 425 k.c.) Związanie prawomocnym wyrokiem skazującym sądu karnego (art. 11 k.p.c.)
Żeby zobaczyć pełną treść należy się zalogować i wykupić dostęp.
Ustalenie sądu karnego co do tzw. ograniczonej poczytalności pozwanej w chwili popełnienia czynu, jakkolwiek wiążące w postępowaniu cywilnym, nie jest równoznaczne z wyłączeniem świadomości albo swobody, o których mowa w art. 425 k.c.
Po pierwsze, art. 31 k.k. i art. 425 k.c. - mimo swego podobieństwa - różnią się przesłankami uznania braku zawinienia. Zatem samo uznanie w toku postępowania karnego, że sprawca czynu zabronionego miał wyłączoną zdolność rozpoznania znaczenia czynu lub pokierowania swoim postępowaniem nie oznacza jeszcze, iż zostały spełnione przesłanki z art. 425 k.c., a ustalenie tego wymaga wiadomości specjalnych.
Po drugie, reżim odpowiedzialności deliktowej w prawie cywilnym - inaczej niż ma to miejsce w przypadku odpowiedzialności karnej - nie przewiduje sytuacji zmniejszenia stopnia poczytalności, który wpływałby na byt co do zasady odpowiedzialności odszkodowawczej sprawcy naruszenia.
W przepisie art. 425 § 1 k.c. uregulowano jedynie skutki w zakresie tej odpowiedzialności wynikające z wyłączenia, a nie ograniczenia stanu umożliwiającego świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Tym samym skazanie wyrokiem karnym w warunkach art. 31 § 2 k.k., nie powoduje wyłączenia odpowiedzialności na podstawie art. 425 § 1 k.c. Pogląd ten jest przyjęty w orzecznictwie (por. wyrok SA w Katowicach z 18 lipca 2003 r. I ACa 1652/02).
Rodzi się pytanie czy w takiej sytuacji istnieje inna możliwość złagodzenia odpowiedzialności cywilnej. Jedyną furtkę stanowi tu zastosowany przez Sąd pierwszej instancji art. 440 k.c.
Wyrok SA w Katowicach z dnia 16 marca 2017 r., I ACa 1045/16
Standard: 44629 (pełna treść orzeczenia)
Jeżeli sąd w postępowaniu karnym ustali poczytalność sprawcy i wyda wyrok skazujący, sąd cywilny jest związany tym ustaleniem i nie może badać czy zachodzą przesłanki określone w art. 425 k.c. Ponadto całkowite lub częściowe ubezwłasnowolnienie sprawcy szkody nie jest równoznaczne ze stanem wyłączającym świadome powzięcie decyzji i wyrażenie woli, określanym jako niepoczytalność, bo brak zdolności do czynności prawnych nie ma wpływu na możliwość przypisania odpowiedzialności cywilnej. Udowodnienie zaistnienia okoliczności wyłączającej odpowiedzialność sprawcy spoczywa na nim zgodnie z art. 6 k.c.
Ustalenie przez sąd karny zamiaru bezpośredniego, winy umyślnej i poczytalności pozwanego ma istotne znaczenie dla określenia jego stanu psychicznego w dacie wyrządzenia szkody. Nie można przyjąć bowiem, że był on poczytalny w czasie wszystkich działań opisanych w sentencji wyroku, które prowadziły do popełnienia przestępstwa i obejmował je świadomym zamiarem, a nie mógł swobodnie podejmować decyzji, wyrażać swej woli i nie był ukierunkowany świadomie i umyślnie na wyrządzenie powódce szkody w zakresie opłat niezbędnych do uzyskania ceny kupna.
Stan faktyczny sprawy wyklucza domniemanie faktyczne niepoczytalności sprawcy częściowo ubezwłasnowolnionego.
Ustalenie w wyroku karnym zamiaru bezpośredniego, winy umyślnej i poczytalności sprawcy przestępstwa z art. 286 § 1 k.k., chociaż wiąże sąd cywilny, to nie przesądza o obowiązku liczenia się sprawcy częściowo ubezwłasnowolnionego z obowiązkiem zwrotu świadczenia nienależnego (art. 409 k.c.). Powinność liczenia się z obowiązkiem zwrotu nie jest uzależniona od zawinionego działania, lecz jest utożsamiana ze złą wiarą, do której ustalenia stosuje się kryteria obiektywne. Ten, kto przyjął świadczenie nienależne w chwili wyzbycia się korzyści powinien się liczyć z obowiązkiem zwrotu wtedy, gdy wie albo powinien wiedzieć lub przypuszczać, że mu się ono nie należy ze względu na wadliwą podstawę prawną bądź też możliwość jej odpadnięcia. Do ustalenia złej wiary nie są istotne właściwości psychiczne danego podmiotu lecz to, czy przeciętny podmiot o takich samych cechach psychicznych zdawałby sobie sprawę z obowiązku zwrotu, a więc powinność liczenia się z obowiązkiem zwrotu jest kwestią świadomości wzbogaconego. Ustalenie tego stanu następuje na podstawie okoliczności, w których świadczenie nienależne zostało przez wzbogaconego uzyskane.
Wyrok SN z dnia 29 czerwca 2016 r., III CSK 267/15
Standard: 73831 (pełna treść orzeczenia)